Ubezpieczenia komunikacyjne - rodzaje odpowiedzialności cywilnej
Kodeks cywilny będący zasadniczą ustawą regulującą odpowiedzialność cywilną przewiduje trzy rodzaje (reżimy) odpowiedzialności :
1. odpowiedzialność na zasadzie winy ,
2. odpowiedzialność na zasadzie ryzyka ,
3. odpowiedzialność na zasadzie słuszności .
Ad. 1. Odpowiedzialność na zasadzie winy jest główną a jednocześnie najłagodniejszą podstawą odpowiedzialności. Główną, ponieważ pozostałe dwie zasady mają zastosowanie w przypadkach wyjątkowych, podanych w kodeksie, a najłagodniejszą gdyż poszkodowany dochodzący roszczenia musi udowodnić, że winę za wyrządzoną szkodę ponosi osoba od której domaga się odszkodowania (art. 6 k.c.).
Wina w znaczeniu prawa cywilnego polegać może albo na działaniu umyślnym, albo na niedbalstwie. To ostatnie może występować jako niedbalstwo lekkie (lekkomyślność - culpa levis ) graniczące z przypadkiem, albo jako niedbalstwo rażące, stojące na pograniczu z działaniem umyślnym ( culpa lata ).
Odpowiedzialność na zasadzie winy ustawa przewiduje w stosunku do tego kto:
-wyrządził szkodę czynem własnym (art. 415, 416, 422, 425 - 441 k.c.).
-odpowiada za szkody wyrządzone czynem innej osoby, nad którą ma obowiązek nadzoru lub się nią wyręcza (art. 427, 429, 430 k.c.).
-odpowiada za szkody wyrządzone przez zwierzęta które chowa lub się nimi posługuje (art. 431 k.c.).
Wymaga podkreślenia, że art. 427, 431 k.c. przyjmują domniemanie winy, co w konsekwencji ułatwia sytuację poszkodowanego, gdyż dowód nie zawinienia dla uwolnienia się od odpowiedzialności musi przeprowadzić sprawca zgodnie z art. 6 k.c.
Przy odpowiedzialności na zasadzie winy za czyny innych osób istotne znaczenie mają przepisy art. 429 i 430 k.c., z którymi w praktyce szkodowej często można się spotkać.
Ad. 2. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka jest najostrzejszą z form odpowiedzialności przewidzianej przez kodeks cywilny. Zasadę tę wyrażają przepisy art. 433 - 436 k.c., przy czym istotne przy likwidacji szkód z ubezpieczeń OC są trzy pierwsze art. 433, 434, 435 k.c. (art. 436 k.c. ma zastosowanie w obowiązkowych ubezpieczeniach OC komunikacyjnych z pewną modyfikacją - gdzie wyjątkowo wskazana jest zasada winy - szerzej o tych zagadnieniach przy konstrukcji prawnej OC posiadaczy pojazdów).
Niezbędną przesłanką do zastosowania art. 435 lub 436 k.c. jest uprzednie stwierdzenie, że zobowiązany do naprawienia szkody jest wprawiany w ruch siłami przyrody lub wytwarza środki wybuchowe lub posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody. Tylko wtedy bowiem według intencji ustawodawcy można stosować najostrzejszy reżim odpowiedzialności. Jedynie w wypadku stwierdzenia, że przedsiębiorstwo wykorzystuje siły przyrody może być na nie nałożony obowiązek naprawienia szkody zaistniałej bez ich winy, ale mającej związek z ruchem przedsiębiorstwa.
Istotą zasady ryzyka jest przypisywanie z góry sprawcy odpowiedzialności za doznane przez poszkodowanego szkody. Uwolnić się od tej odpowiedzialności może on jedynie w trzech przypadkach, o ile jednak udowodni (ciężar dowodu spoczywa w tym wypadku na sprawcy), że szkoda nastąpiła na skutek :
a) siły wyższej;
b) wyłącznej winy poszkodowanego;
c) wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.
Ad. a) siła wyższa ( vis maior ) jako przesłanka wyłączająca odpowiedzialność na zasadzie ryzyka - to zdarzenie mające swe źródło z zewnątrz, poza ruchem przedsiębiorstwa, pojazdu i tylko takie zdarzenie, którego nie można było przewidzieć, uniknąć ani zwyczajnymi środkami przed nim się zabezpieczyć nawet przy dołożeniu największej staranności.
Ad. b) Zobowiązany do odszkodowania na zasadzie ryzyka może uwolnić się też od odpowiedzialności, gdy uda mu się udowodnić wyłączną winę samego poszkodowanego. Należy zaznaczyć, iż musi mieć tu miejsce wyłączność winy poszkodowanego - nie można mówić o współwinie. W razie wykazania, że poszkodowany przyczynił się do powstania szkody, odszkodowanie może być zmniejszone na zasadzie art. 362 k.c. (przyczynienie poszkodowanego) w zależności od stopnia winy poszkodowanego i sprawcy - szerzej o przyczynieniu poniżej.
Ad. c) Zobowiązany do odszkodowania może uwolnić się również od odpowiedzialności gdy wykaże, że wyłączną winę za szkodę ponosi osoba trzecia , ale tylko taka za którą nie ponosi on odpowiedzialności.
Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka przewidują także przepisy art. 433 i 434 k.c. w stosunku do osoby zajmującej pomieszczenie oraz w stosunku do samoistnego posiadacza budynku.
Przesłanki wyłączające odpowiedzialność na zasadzie ryzyka w stosunku do zajmującego pomieszczenie są takie same jak przy odpowiedzialności z art. 435 k.c. (przedsiębiorstwo) z tą jednak różnicą, że w razie spowodowania szkody przez osobę trzecią, za którą zajmujący pomieszczenie nie ponosi odpowiedzialności, ustawodawca wymaga jeszcze udowodnienia przez zajmującego pomieszczenie niemożności zapobieżenia szkodliwemu działaniu osoby trzeciej.
Samoistny posiadacz może uwolnić się z odpowiedzialności tylko w dwóch przypadkach, tj. w razie udowodnienia przez niego, że szkoda nie była ani wynikiem braku należytej konserwacji ani wynikiem wady w jego budowie. Posiadaczem samoistnym jest wg art. 336 k.c. ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel a posiadaczem zależnym ten, kto rzeczą włada jako użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą. Trzeba również pamiętać, że posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu rzecz w posiadanie zależne.
Ad. 3) Odpowiedzialność na zasadzie słuszności jest rodzajem odpowiedzialności pomiędzy zasadą winy i zasadą ryzyka. W ubezpieczeniach stosuje się ją marginalnie i tylko w dwóch przypadkach określonych w art. 428 i 431 § 2 k.c.
1. odpowiedzialność na zasadzie winy ,
2. odpowiedzialność na zasadzie ryzyka ,
3. odpowiedzialność na zasadzie słuszności .
Ad. 1. Odpowiedzialność na zasadzie winy jest główną a jednocześnie najłagodniejszą podstawą odpowiedzialności. Główną, ponieważ pozostałe dwie zasady mają zastosowanie w przypadkach wyjątkowych, podanych w kodeksie, a najłagodniejszą gdyż poszkodowany dochodzący roszczenia musi udowodnić, że winę za wyrządzoną szkodę ponosi osoba od której domaga się odszkodowania (art. 6 k.c.).
Wina w znaczeniu prawa cywilnego polegać może albo na działaniu umyślnym, albo na niedbalstwie. To ostatnie może występować jako niedbalstwo lekkie (lekkomyślność - culpa levis ) graniczące z przypadkiem, albo jako niedbalstwo rażące, stojące na pograniczu z działaniem umyślnym ( culpa lata ).
Odpowiedzialność na zasadzie winy ustawa przewiduje w stosunku do tego kto:
-wyrządził szkodę czynem własnym (art. 415, 416, 422, 425 - 441 k.c.).
-odpowiada za szkody wyrządzone czynem innej osoby, nad którą ma obowiązek nadzoru lub się nią wyręcza (art. 427, 429, 430 k.c.).
-odpowiada za szkody wyrządzone przez zwierzęta które chowa lub się nimi posługuje (art. 431 k.c.).
Wymaga podkreślenia, że art. 427, 431 k.c. przyjmują domniemanie winy, co w konsekwencji ułatwia sytuację poszkodowanego, gdyż dowód nie zawinienia dla uwolnienia się od odpowiedzialności musi przeprowadzić sprawca zgodnie z art. 6 k.c.
Przy odpowiedzialności na zasadzie winy za czyny innych osób istotne znaczenie mają przepisy art. 429 i 430 k.c., z którymi w praktyce szkodowej często można się spotkać.
Ad. 2. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka jest najostrzejszą z form odpowiedzialności przewidzianej przez kodeks cywilny. Zasadę tę wyrażają przepisy art. 433 - 436 k.c., przy czym istotne przy likwidacji szkód z ubezpieczeń OC są trzy pierwsze art. 433, 434, 435 k.c. (art. 436 k.c. ma zastosowanie w obowiązkowych ubezpieczeniach OC komunikacyjnych z pewną modyfikacją - gdzie wyjątkowo wskazana jest zasada winy - szerzej o tych zagadnieniach przy konstrukcji prawnej OC posiadaczy pojazdów).
Niezbędną przesłanką do zastosowania art. 435 lub 436 k.c. jest uprzednie stwierdzenie, że zobowiązany do naprawienia szkody jest wprawiany w ruch siłami przyrody lub wytwarza środki wybuchowe lub posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody. Tylko wtedy bowiem według intencji ustawodawcy można stosować najostrzejszy reżim odpowiedzialności. Jedynie w wypadku stwierdzenia, że przedsiębiorstwo wykorzystuje siły przyrody może być na nie nałożony obowiązek naprawienia szkody zaistniałej bez ich winy, ale mającej związek z ruchem przedsiębiorstwa.
Istotą zasady ryzyka jest przypisywanie z góry sprawcy odpowiedzialności za doznane przez poszkodowanego szkody. Uwolnić się od tej odpowiedzialności może on jedynie w trzech przypadkach, o ile jednak udowodni (ciężar dowodu spoczywa w tym wypadku na sprawcy), że szkoda nastąpiła na skutek :
a) siły wyższej;
b) wyłącznej winy poszkodowanego;
c) wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.
Ad. a) siła wyższa ( vis maior ) jako przesłanka wyłączająca odpowiedzialność na zasadzie ryzyka - to zdarzenie mające swe źródło z zewnątrz, poza ruchem przedsiębiorstwa, pojazdu i tylko takie zdarzenie, którego nie można było przewidzieć, uniknąć ani zwyczajnymi środkami przed nim się zabezpieczyć nawet przy dołożeniu największej staranności.
Ad. b) Zobowiązany do odszkodowania na zasadzie ryzyka może uwolnić się też od odpowiedzialności, gdy uda mu się udowodnić wyłączną winę samego poszkodowanego. Należy zaznaczyć, iż musi mieć tu miejsce wyłączność winy poszkodowanego - nie można mówić o współwinie. W razie wykazania, że poszkodowany przyczynił się do powstania szkody, odszkodowanie może być zmniejszone na zasadzie art. 362 k.c. (przyczynienie poszkodowanego) w zależności od stopnia winy poszkodowanego i sprawcy - szerzej o przyczynieniu poniżej.
Ad. c) Zobowiązany do odszkodowania może uwolnić się również od odpowiedzialności gdy wykaże, że wyłączną winę za szkodę ponosi osoba trzecia , ale tylko taka za którą nie ponosi on odpowiedzialności.
Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka przewidują także przepisy art. 433 i 434 k.c. w stosunku do osoby zajmującej pomieszczenie oraz w stosunku do samoistnego posiadacza budynku.
Przesłanki wyłączające odpowiedzialność na zasadzie ryzyka w stosunku do zajmującego pomieszczenie są takie same jak przy odpowiedzialności z art. 435 k.c. (przedsiębiorstwo) z tą jednak różnicą, że w razie spowodowania szkody przez osobę trzecią, za którą zajmujący pomieszczenie nie ponosi odpowiedzialności, ustawodawca wymaga jeszcze udowodnienia przez zajmującego pomieszczenie niemożności zapobieżenia szkodliwemu działaniu osoby trzeciej.
Samoistny posiadacz może uwolnić się z odpowiedzialności tylko w dwóch przypadkach, tj. w razie udowodnienia przez niego, że szkoda nie była ani wynikiem braku należytej konserwacji ani wynikiem wady w jego budowie. Posiadaczem samoistnym jest wg art. 336 k.c. ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel a posiadaczem zależnym ten, kto rzeczą włada jako użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą. Trzeba również pamiętać, że posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu rzecz w posiadanie zależne.
Ad. 3) Odpowiedzialność na zasadzie słuszności jest rodzajem odpowiedzialności pomiędzy zasadą winy i zasadą ryzyka. W ubezpieczeniach stosuje się ją marginalnie i tylko w dwóch przypadkach określonych w art. 428 i 431 § 2 k.c.
