Specjalnie dla Państwa sporządziliśmy zestaw podstawowych zagadnień związanych z ubezpieczeniami komunikacyjnymi OC.

musi dokładnie znać odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego i umieć na tle okoliczności sprawy ocenić słuszność roszczeń osoby poszkodowanej w świetle zasad prawnych odpowiedzialności. W odróżnieniu od innych rodzajów ubezpieczeń przy ubezpieczeniach OC mamy zawsze do czynienia z dwoma odrębnymi stosunkami prawnymi a mianowicie:

a) stosunek zachodzący pomiędzy ubezpieczycielem a ubezpieczającym - umowa ubezpieczenia OC;

b) stosunek pomiędzy poszkodowanym i sprawcą szkody, który w pierwszym punkcie występuje jako ubezpieczający - ubezpiecza swoją lub innej osoby odpowiedzialność cywilną wobec ewentualnych poszkodowanych.

Ad. a) Pierwszy z tych stosunków zawiązuje się przez zawarcie umowy ubezpieczenia pomiędzy ubezpieczycielem (zakładem ubezpieczeń) a ubezpieczającym, który ubezpiecza odpowiedzialność cywilną swoją lub innej osoby. Jest to stosunek umowny, regulowany przepisami dotyczącymi umowy ubezpieczenia (art. 805 Kodeksu cywilnego (k.c.) do 828 k.c.) lub przepisami szczególnymi i sprowadza się do przejęcia przez ubezpieczyciela, za opłatą odpowiedniej składki, odpowiedzialności cywilnej ubezpieczającego.

Ad. b) Drugi stosunek zawiązuje się z chwilą wyrządzenia szkody i ma swoje źródło w:

. czynach niedozwolonych (deliktach), których następstwa w niniejszym opracowaniu będą wiodące [ czynem niedozwolonym - jest czyn bezprawny (zarówno czyn przestępczy, jak i czyn zabroniony przez prawo cywilne lub administracyjne) polegający na takim działaniu lub zaniechaniu (bezczynność, wstrzymanie się od działania), które może spowodować szkodę bądź współuczestniczyć w jej zaistnieniu].

. zobowiązaniach umownych (kontraktach) [ zobowiązanie - jest umową, kontraktem, który nie zostanie wykonany lub wykonany nienależycie].

Stosunki te powodują powstanie po stronie poszkodowanego prawa do dochodzenia odszkodowania za doznaną szkodę, a równocześnie rodzą po stronie podmiotu, który szkodę wyrządził, względnie osoby za niego odpowiedzialnej - obowiązek jej naprawienia.

Ubezpieczyciela natomiast nie łączy z poszkodowanym żaden bezpośredni stosunek prawny. Ubezpieczyciel dopiero po powstaniu szkody wstępuje w obowiązki ubezpieczającego, tym samym stając się zobowiązanym do naprawienia wyrządzonej przez ubezpieczającego szkody. Obowiązek ubezpieczyciela powstaje tylko wtedy jeżeli szkoda mieści się w zakresie udzielonej ochrony ubezpieczeniowej - zakres udzielonej ochrony regulują ogólne warunki ubezpieczenia zarówno obowiązkowych jak i dobrowolnych.

RODZAJE ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ

Kodeks cywilny będący zasadniczą ustawą regulującą odpowiedzialność cywilną przewiduje trzy rodzaje (reżimy) odpowiedzialności :

1. odpowiedzialność na zasadzie winy ,

2. odpowiedzialność na zasadzie ryzyka ,

3. odpowiedzialność na zasadzie słuszności .

Ad. 1. Odpowiedzialność na zasadzie winy jest główną a jednocześnie najłagodniejszą podstawą odpowiedzialności. Główną, ponieważ pozostałe dwie zasady mają zastosowanie w przypadkach wyjątkowych, podanych w kodeksie, a najłagodniejszą gdyż poszkodowany dochodzący roszczenia musi udowodnić, że winę za wyrządzoną szkodę ponosi osoba od której domaga się odszkodowania (art. 6 k.c.).

Wina w znaczeniu prawa cywilnego polegać może albo na działaniu umyślnym, albo na niedbalstwie. To ostatnie może występować jako niedbalstwo lekkie (lekkomyślność - culpa levis ) graniczące z przypadkiem, albo jako niedbalstwo rażące, stojące na pograniczu z działaniem umyślnym ( culpa lata ).

Odpowiedzialność na zasadzie winy ustawa przewiduje w stosunku do tego kto:

-wyrządził szkodę czynem własnym (art. 415, 416, 422, 425 - 441 k.c.).

-odpowiada za szkody wyrządzone czynem innej osoby, nad którą ma obowiązek nadzoru lub się nią wyręcza (art. 427, 429, 430 k.c.).

-odpowiada za szkody wyrządzone przez zwierzęta które chowa lub się nimi posługuje (art. 431 k.c.).

Wymaga podkreślenia, że art. 427, 431 k.c. przyjmują domniemanie winy, co w konsekwencji ułatwia sytuację poszkodowanego, gdyż dowód nie zawinienia dla uwolnienia się od odpowiedzialności musi przeprowadzić sprawca zgodnie z art. 6 k.c.

Przy odpowiedzialności na zasadzie winy za czyny innych osób istotne znaczenie mają przepisy art. 429 i 430 k.c., z którymi w praktyce szkodowej często można się spotkać.

Ad. 2. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka jest najostrzejszą z form odpowiedzialności przewidzianej przez kodeks cywilny. Zasadę tę wyrażają przepisy art. 433 - 436 k.c., przy czym istotne przy likwidacji szkód z ubezpieczeń OC są trzy pierwsze art. 433, 434, 435 k.c. (art. 436 k.c. ma zastosowanie w obowiązkowych ubezpieczeniach OC komunikacyjnych z pewną modyfikacją - gdzie wyjątkowo wskazana jest zasada winy - szerzej o tych zagadnieniach przy konstrukcji prawnej OC posiadaczy pojazdów).

Niezbędną przesłanką do zastosowania art. 435 lub 436 k.c. jest uprzednie stwierdzenie, że zobowiązany do naprawienia szkody jest wprawiany w ruch siłami przyrody lub wytwarza środki wybuchowe lub posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody. Tylko wtedy bowiem według intencji ustawodawcy można stosować najostrzejszy reżim odpowiedzialności. Jedynie w wypadku stwierdzenia, że przedsiębiorstwo wykorzystuje siły przyrody może być na nie nałożony obowiązek naprawienia szkody zaistniałej bez ich winy, ale mającej związek z ruchem przedsiębiorstwa.

Istotą zasady ryzyka jest przypisywanie z góry sprawcy odpowiedzialności za doznane przez poszkodowanego szkody. Uwolnić się od tej odpowiedzialności może on jedynie w trzech przypadkach, o ile jednak udowodni (ciężar dowodu spoczywa w tym wypadku na sprawcy), że szkoda nastąpiła na skutek :

a) siły wyższej;

b) wyłącznej winy poszkodowanego;

c) wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.

Ad. a) siła wyższa ( vis maior ) jako przesłanka wyłączająca odpowiedzialność na zasadzie ryzyka - to zdarzenie mające swe źródło z zewnątrz, poza ruchem przedsiębiorstwa, pojazdu i tylko takie zdarzenie, którego nie można było przewidzieć, uniknąć ani zwyczajnymi środkami przed nim się zabezpieczyć nawet przy dołożeniu największej staranności.

Ad. b) Zobowiązany do odszkodowania na zasadzie ryzyka może uwolnić się też od odpowiedzialności, gdy uda mu się udowodnić wyłączną winę samego poszkodowanego. Należy zaznaczyć, iż musi mieć tu miejsce wyłączność winy poszkodowanego - nie można mówić o współwinie. W razie wykazania, że poszkodowany przyczynił się do powstania szkody, odszkodowanie może być zmniejszone na zasadzie art. 362 k.c. (przyczynienie poszkodowanego) w zależności od stopnia winy poszkodowanego i sprawcy - szerzej o przyczynieniu poniżej.

Ad. c) Zobowiązany do odszkodowania może uwolnić się również od odpowiedzialności gdy wykaże, że wyłączną winę za szkodę ponosi osoba trzecia , ale tylko taka za którą nie ponosi on odpowiedzialności.

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka przewidują także przepisy art. 433 i 434 k.c. w stosunku do osoby zajmującej pomieszczenie oraz w stosunku do samoistnego posiadacza budynku.

Przesłanki wyłączające odpowiedzialność na zasadzie ryzyka w stosunku do zajmującego pomieszczenie są takie same jak przy odpowiedzialności z art. 435 k.c. (przedsiębiorstwo) z tą jednak różnicą, że w razie spowodowania szkody przez osobę trzecią, za którą zajmujący pomieszczenie nie ponosi odpowiedzialności, ustawodawca wymaga jeszcze udowodnienia przez zajmującego pomieszczenie niemożności zapobieżenia szkodliwemu działaniu osoby trzeciej.

Samoistny posiadacz może uwolnić się z odpowiedzialności tylko w dwóch przypadkach, tj. w razie udowodnienia przez niego, że szkoda nie była ani wynikiem braku należytej konserwacji ani wynikiem wady w jego budowie. Posiadaczem samoistnym jest wg art. 336 k.c. ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel a posiadaczem zależnym ten, kto rzeczą włada jako użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą. Trzeba również pamiętać, że posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu rzecz w posiadanie zależne.

Ad. 3) Odpowiedzialność na zasadzie słuszności jest rodzajem odpowiedzialności pomiędzy zasadą winy i zasadą ryzyka. W ubezpieczeniach stosuje się ją marginalnie i tylko w dwóch przypadkach określonych w art. 428 i 431 § 2 k.c.

KONSTRUKCJA PRAWNA UBEZPIECZENIA OC POSIADACZY POJAZDÓW MECHANICZNYCH

Od 1 stycznia 2004 r. Ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych reguluje ustawa z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym oraz Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. nr 124 poz. 1152). Przytoczony powyżej akt prawny uchylił dotychczasowe Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów.

Obowiązek zawarcia i skutki jego niedopełnienia

Ustawa nakłada obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC na każdego posiadacza pojazdu mechanicznego. Za pojazd taki uważa się:

1. pojazd samochodowy, ciągnik rolniczy, motorower i przyczepę określone w przepisach ustawy - Prawo o ruchu drogowym,

2. pojazd wolnobieżny w rozumieniu przepisów ustawy - Prawo o ruchu drogowym, z wyłączeniem pojazdów wolnobieżnych będących w posiadaniu rolników posiadających gospodarstwo rolne i użytkowanych w związku z posiadaniem tego gospodarstwa;

3. pojazd historyczny, tzn. taki, który stanowi:

a) pojazd zabytkowy w rozumieniu przepisów ustawy - Prawo o ruchu drogowym,

b) pojazd wpisany do księgi inwentarza muzealiów zgodnie z przepisami dotyczącymi ewidencjonowania dóbr kultury w muzeach,

c) pojazd mający co najmniej 40 lat,

d) pojazd mający co najmniej 25 lat i uznany przez uprawnionego rzeczoznawcę samochodowego za pojazd unikatowy lub mający szczególne znaczenie dla udokumentowania historii motoryzacji;

4. pojazdy zarejestrowane za granicą i dopuszczone do ruchu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,

5. inne pojazdy będące w posiadaniu jednostek podległych ministrowi właściwemu do spraw obrony narodowej albo organów i jednostek nadzorowanych, podległych lub podporządkowanych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, napędzane umieszczonym na nich silnikiem zasilanym z własnego źródła energii, wraz z ciągniętym wszelkiego rodzaju sprzętem.

Za brak ubezpieczenia w/w pojazdu jego posiadacz może być ukarany kara pieniężną, która w zależności od pojazdu wynosi równowartość EURO wyrażoną w złotych ustalona przy zastosowaniu kursu średniego ogłoszanego przez Narodowy Bank Polski według tabeli kursów nr 1 w roku kontroli:

- 500 EURO samochody osobowe

- 800 EURO samochody ciężarowe i autobusy

- 100 EURO pozostałe pojazdy

Wskazane powyżej opłaty uzależnione są od okresu pozostawania bez ochrony ubezpieczeniowej w każdym roku kalendarzowym i wynoszą:

- 20 % opłaty wskazanych powyżej w przypadku, gdy okres ten nie przekracza 3 dni

- 50 % opłaty wskazanych powyżej w przypadku, gdy okres ten nie przekracza 14 dni

100 % opłaty wskazanych powyżej w przypadku, gdy okres przekracza 14 dni.

Karę na posiadacza nakłada Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny. Prócz omawianej kary finansowej, organy kontrolne mogą posiadaczowi odebrać dowód rejestracyjny pojazdu, co uniemożliwi dalszą jazdę i może stanowić dla niego dodatkowe koszty. Gdy posiadacz nie ma ubezpieczenia obowiązkowego OC a jest sprawcą wypadku odszkodowanie za niego zapłaci Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny za szkody w mieniu i na osobie. Jednakże UFG po wypłacie odszkodowania oprócz kary za brak ubezpieczenia może żądać jego zwrotu. Zwrot odszkodowania może stanowić olbrzymie i często dożywotnie obciążenie finansowe wobec sprawcy, który nie dopełnił obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia OC.

Jak i gdzie zawierać ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych Ubezpieczenie OC można zawierać w dowolnym zakładzie ubezpieczeń prowadzących ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów. Zakład prowadzący działalność w tej grupie ubezpieczeń nie może odmówić zawarcia umowy ubezpieczenia powołując się np. na wysoką szkodowość konkretnej osoby. Przed zawarciem umowy należy bardzo dokładnie wypełnić wniosek o ubezpieczenie. Zdarza się, że wznawiając umowę na kolejny okres ubezpieczenia zakład nie wymaga wypełnienia kolejnego wniosku, ograniczając się do przesłanie pocztą poleceń przekazu składki za ubezpieczenie na kolejny okres. Poza wnioskiem o ubezpieczenie zakład żąda od wnioskodawcy dowodu rejestracyjnego - chodzi tutaj o potwierdzenie jego technicznej sprawności. Pojazd bez dowodu rejestracyjnego, również może być ubezpieczony, z tym że wnioskując o jego ubezpieczenie należy przedstawić odpowiednie zaświadczenie z badania technicznego, świadectwo homologacji potwierdzających jego stan techniczny etc.

Okres ubezpieczenia oraz możliwość rezygnacji z umowy Zasadniczym okresem trwania umowy ubezpieczenia jest okres 12 miesięczny. Jeżeli umowa nie zostanie wypowiedziana pisemnie przynajmniej na jeden dzień przed upływem okresu wskazanego na polisie umowa ubezpieczenia automatycznie zawierana jest na następny okres. Ustawa przewiduje także krótsze okresy ubezpieczenia w stosunku do pojazdów zarejestrowanych czasowo, pojazdów zarejestrowanych za granicą, pojazdów wolnobieżnych oraz pojazdów historycznych. Również można zawrzeć umowę ubezpieczenia krótkoterminowego zarejestrowanego na stałe pojazdu, jednakże tylko przez podmiot prowadzący działalność gospodarczą polegającą na pośredniczeniu w kupnie i sprzedaż pojazdów mechanicznych w zakresie pojazdów przeznaczonych do kupna lub sprzedaży pojazdów mechanicznych. . Minimalny okres na jaki można zawrzeć umowy krótkoterminowe to okres 30 dni. Tego typu umowy nie ulegają automatycznemu przedłużeniu. Natomiast umowa roczna ulega automatycznemu przedłużeniu i jej zakończenie może nastąpić przez wypowiedzenie - może ono być dokonane nie później niż jeden dzień przed upływem dwunastomiesięcznego okresu ubezpieczenia poprzez złożenie pisemnego oświadczenia w Zakładzie ubezpieczeń (za potwierdzeniem odbioru) lub pocztą listem poleconym. Brak wypowiedzenia umowy w jednym zakładzie i zawarcie umowy w innym spowoduje, iż dotychczasowa umowa przedłuży się automatycznie przy równoczesnym obowiązywaniu nowej. Zakład w którym nie wypowiedziano umowy może skutecznie domagać się składki za ubezpieczenie wraz z odsetkami z tytułu zwłoki w jej zapłacie - czyli praktycznie będą opłacone dwie polisy tego samego ubezpieczenia na ten sam pojazd w dwóch różnych zakładach.

Ważność polisy ubezpieczeniowej w razie sprzedaży pojazdu

W obecnym stanie prawnym w razie zbycia pojazdu mechanicznego na nabywcę pojazdu przechodzą prawa i obowiązki zbywcy wynikające z tej umowy. Oznacza to że umowa ubezpieczenia ulega rozwiązaniu z upływem okresu na który została zawarta, chyba że kupujący wypowie umowę przed upływem okresu 30 dni od daty nabycia pojazd. Wówczas umowa rozwiązuje się z upływem 30 dni następujących po dniu nabycia pojazdu mechanicznego. Pamiętać należy, że zbywca pojazdu obowiązany jest do przekazania dokumentów potwierdzających zawarcie umowy ubezpieczenia nabywcy oraz powiadomienia o sprzedaży w terminie 30 dni do dnia zbycia pojazdu. Zakładu ubezpieczeń w razie niewypowiedzenia umowy zakład ubezpieczeń powinien dokonać ponownej kalkulacji składki.

Zakres ochrony ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych Ubezpieczenie OC chroni następstwa bezprawnego działania sprawcy skutkujące szkodą rzeczową (majątkową) i osobową w związku z ruchem pojazdu. Ruch pojazdu określony jest przez ustawę i obejmuje nie tylko faktyczny ruch pojazdu ale także szkody zaistniałe przy wsiadaniu i wysiadaniu z pojazdu, bezpośrednio przy załadowaniu i rozładowaniu pojazdu, podczas zatrzymania, postoju lub garażowania. Ubezpieczenie to pokrywa szkody wyrządzone przez każdorazowego kierującego pojazdem zarówno właściciela pojazdu, który wyrządził szkodę, jego żonę, brata etc. jak i w ekstremalnym przypadku złodzieja, który ukradł samochód i wyrządził podczas ucieczki szkodę. W ramach ochrony ubezpieczeniowej zakład wypłaca odszkodowanie za szkody osobowe tzn. te które dotyczą naruszenia czynności organizmu człowieka i ich skutkiem jest śmierć, uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia oraz szkody rzeczowe tzn. te które dotyczą składników majątku i ich uszczuplenia - ich skutkiem jest utrata, zniszczenie lub uszkodzenie mienia w tym także utracone korzyści powstałe na skutek zdarzenia (szerzej na ten temat poniżej - szkoda osobowa i rzeczowa).

Odszkodowanie wypłaca się po stwierdzeniu odpowiedzialności cywilnej kierującego pojazdem, która może opierać się o dwie zasady prawne - zasadę ryzyka i zasadę winy (zasada ryzyka i winy omówiona została na początku niniejszego opracowania). W odniesieniu do odpowiedzialności kierującego pojazdem należy wskazać, iż:

zasada ryzyka - nakłada z góry na kierującego pojazdem odpowiedzialność wynikającą z faktu wprowadzenia pojazdu do ruchu. Poszkodowany nie musi wykazywać winy po stronie sprawcy (inaczej jest przy zasadzie winy), musi jedynie ukazać, że szkoda, której doznał pozostaje w związku z ruchem pojazdu. Jeżeli kierujący nie czuje się odpowiedzialny, żeby eskulpować (uwolnić) się z odpowiedzialności musi wykazać że szkoda nastąpiła na skutek:

a) siły wyższej;

b) wyłącznej winy poszkodowanego;

c) wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.

Ad a) Siła wyższa ( vis maior ) jako przesłanka wyłączająca odpowiedzialność na zasadzie ryzyka - to zdarzenie mające swe źródło z zewnątrz, poza ruchem , pojazdu i tylko takie zdarzenie, którego nie można było przewidzieć, uniknąć ani zwyczajnymi środkami przed nim się zabezpieczyć nawet przy dołożeniu największej staranności. (np. podczas jazdy w czasie burzy w będący w ruchu pojazd uderza piorun co skutkuje wypadkiem).

Ad b) Zobowiązany do odszkodowania na zasadzie ryzyka może uwolnić się też od odpowiedzialności, gdy uda mu się udowodnić wyłączną winę samego poszkodowanego. (np. przewożona osoba wyskoczyła nagle z pojazdu co skutkuje szkodą - krzywdą). Należy zaznaczyć, iż musi mieć tu miejsce wyłączność winy poszkodowanego - nie można mówić o współwinie, czy jakimkolwiek nawet minimalnym zawinieniu kierującego. W razie wykazania, że poszkodowany przyczynił się do powstania szkody, odszkodowanie może być zmniejszone na zasadzie art. 362 k.c. (przyczynienie) w zależności od stopnia winy poszkodowanego i sprawcy - szerzej o przyczynieniu poniżej.

Ad c) Zobowiązany do odszkodowania może uwolnić się również od odpowiedzialności gdy wykaże, że wyłączną winę za szkodę ponosi osoba trzecia , ale tylko taka za którą nie ponosi on odpowiedzialności.(np. do jadącego pojazdu strzela z procy chuligan - czego skutkiem jest wypadek).

Dopóki sprawca nie wykaże jednej z wyżej wymienionych przesłanek - siły wyższej, wyłącznej winy poszkodowanego, wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności - dopóty jest podmiotem odpowiedzialnym za powstałą szkodę.

Zasada winy - wskazuje na odpowiedzialnego za skutki - sprawcę, który ponosi winę za powstałe zdarzenie szkodowe. Zasada winy zastosowanie ma przy zderzeniu pojazdów, przewozie z grzeczności i przewozie współmałżonka. Winę należy udowodnić - pokazać za pomocą dowodów, iż kierujący ponosi winę w swoim bezprawnym zaniechaniu lub działaniu. Przewóz z grzeczności ma miejsce wtedy gdy osoba przewożona kieruje się poczuciem grzeczności (np. podwiezienie sąsiadki do sklepu czy autostopowicza pod tytułem darmowym). Jest zbieżne ale nie identyczne z przewozem nieodpłatnym.

Poniżej przdstawiamy poprzedni stan prawny tj. do 31 12 2003 r.

Ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych reguluje Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów.

Obowiązek zawarcia i skutki jego niedopełnienia

Rozporządzenie nakłada obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC na każdego posiadacza pojazdu. Posiadaczem pojazdu jest osoba, która posiada :

1. pojazdy samochodowe, ciągniki rolnicze, motorowery i przyczepy podlegające rejestracji stosownie do przepisów prawa o ruchu drogowym, w tym pojazdy:

- zabytkowe, w rozumieniu przepisów prawa o ruchu drogowym,

- wpisane do księgi inwentarza muzealiów zgodnie z przepisami dotyczącymi ewidencjonowania dóbr kultury w muzeach,

- mające co najmniej 40 lat,

- mające co najmniej 25 lat i uznane przez uprawnionego rzeczoznawcę techniki samochodowej i ruchu drogowego za pojazd unikatowy lub mający szczególne znaczenie dla udokumentowania historii motoryzacji,

2. pojazdy wolnobieżne w rozumieniu przepisów prawa o ruchu drogowym, z wyłączeniem pojazdów wolnobieżnych będących w posiadaniu rolników prowadzących gospodarstwo rolne i użytkowanych w związku z prowadzeniem tego gospodarstwa,

3. pojazdy zarejestrowane za granicą i dopuszczone do ruchu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,

4. inne pojazdy będące w posiadaniu jednostek podległych ministrowi właściwemu do spraw obrony narodowej albo organów i jednostek nadzorowanych, podległych lub podporządkowanych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, napędzane umieszczonym na nich silnikiem zasilanym z własnego źródła energii, wraz z ciągniętym wszelkiego rodzaju sprzętem.

Za brak ubezpieczenia w/w pojazdu jego posiadacz może być ukarany kara pieniężną, która w 2003 r. wynosi odpowiednio w zależności od pojazdu:

- 3 400 zł samochody osobowe

- 4 800 zł samochody ciężarowe i autobusy

- 500 zł pozostałe pojazdy

Karę na posiadacza nakłada Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny. Prócz omawianej kary finansowej, organy kontrolne mogą posiadaczowi odebrać dowód rejestracyjny pojazdu, co uniemożliwi dalszą jazdę i może stanowić dla niego dodatkowe koszty. Obecnie trwające prace legislacyjne w projektach przewidują zróżnicowanie wysokości w/w kar w zależności od terminu opóźnienia realizacji obowiązku zawarcia ubezpieczenia OC. Projektuje się rozwiązanie stanowiące, że im krótszy termin opóźnienia tym niższa kara za brak obowiązkowego ubezpieczenia. Gdy posiadacz nie ma ubezpieczenia obowiązkowego OC a jest sprawcą wypadku odszkodowanie za niego zapłaci Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny. Jednakże UFG po wypłacie odszkodowania oprócz kary za brak ubezpieczenia może żądać jego zwrotu. Zwrot odszkodowania może stanowić olbrzymie i często dożywotnie obciążenie finansowe wobec sprawcy, który nie dopełnił obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia OC.

Jak i gdzie zawierać ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych Ubezpieczenie OC można zawierać w dowolnym zakładzie ubezpieczeń prowadzących ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów. Zakład prowadzący działalność w tej grupie ubezpieczeń nie może odmówić zawarcia umowy ubezpieczenia powołując się np. na wysoką szkodowość konkretnej osoby. Przed zawarciem umowy należy bardzo dokładnie wypełnić wniosek o ubezpieczenie. Zdarza się, że wznawiając umowę na kolejny okres ubezpieczenia zakład nie wymaga wypełnienia kolejnego wniosku, ograniczając się do przesłanie pocztą poleceń przekazu składki za ubezpieczenie na kolejny okres. Poza wnioskiem o ubezpieczenie zakład żąda od wnioskodawcy dowodu rejestracyjnego - chodzi tutaj o potwierdzenie jego technicznej sprawności. Pojazd bez dowodu rejestracyjnego, również może być ubezpieczony, z tym że wnioskując o jego ubezpieczenie należy przedstawić odpowiednie zaświadczenie z badania technicznego, świadectwo homologacji potwierdzających jego stan techniczny etc.

Okres ubezpieczenia oraz możliwość rezygnacji z umowy Umowę ubezpieczenia zawiera się zazwyczaj na okres 12 miesięcy. Okres ten się automatycznie przedłuża. Rozporządzenie przewiduje także krótsze okresy ubezpieczenia w stosunku do pojazdów zarejestrowanych czasowo i pojazdów zarejestrowanych za granicą. Minimalny okres na jaki można zawrzeć umowy krótkoterminowe to okres 15 dni. Tego typu umowy nie ulegają automatycznemu przedłużeniu. Natomiast umowa roczna ulega automatycznemu przedłużeniu i jej zakończenie może nastąpić przez wypowiedzenie - może ono być dokonane nie później niż jeden dzień przed upływem dwunastomiesięcznego okresu ubezpieczenia poprzez złożenie pisemnego oświadczenia w Zakładzie ubezpieczeń (za potwierdzeniem odbioru) lub pocztą listem poleconym. Brak wypowiedzenia umowy w jednym zakładzie i zawarcie umowy w innym spowoduje, iż dotychczasowa umowa przedłuży się automatycznie przy równoczesnym obowiązywaniu nowej. Zakład w którym nie wypowiedziano umowy może skutecznie domagać się składki za ubezpieczenie wraz z odsetkami z tytułu zwłoki w jej zapłacie - czyli praktycznie będą opłacone dwie polisy tego samego ubezpieczenia na ten sam pojazd w dwóch różnych zakładach.

Zakres ochrony ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych Ubezpieczenie OC chroni następstwa bezprawnego działania sprawcy skutkujące szkodą rzeczową (majątkową) i osobową w związku z ruchem pojazdu. Ruch pojazdu określony jest precyzyjnie przez rozporządzenie i obejmuje nie tylko faktyczny ruch pojazdu ale także szkody zaistniałe przy wsiadaniu i wysiadaniu z pojazdu, bezpośrednio przy załadowaniu i rozładowaniu pojazdu, podczas zatrzymania, postoju lub garażowania. Ubezpieczenie to pokrywa szkody wyrządzone przez każdorazowego kierującego pojazdem zarówno właściciela pojazdu, który wyrządził szkodę, jego żonę, brata etc. jak i w ekstremalnym przypadku złodzieja, który ukradł samochód i wyrządził podczas ucieczki szkodę. W ramach ochrony ubezpieczeniowej zakład wypłaca odszkodowanie za szkody osobowe tzn. te które dotyczą naruszenia czynności organizmu człowieka i ich skutkiem jest śmierć, uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia oraz szkody rzeczowe tzn. te które dotyczą składników majątku i ich uszczuplenia - ich skutkiem jest utrata, zniszczenie lub uszkodzenie mienia w tym także utracone korzyści powstałe na skutek zdarzenia (szerzej na ten temat poniżej - szkoda osobowa i rzeczowa).

Odszkodowanie wypłaca się po stwierdzeniu odpowiedzialności cywilnej kierującego pojazdem, która może opierać się o dwie zasady prawne - zasadę ryzyka i zasadę winy (zasada ryzyka i winy omówiona została na początku niniejszego opracowania). W odniesieniu do odpowiedzialności kierującego pojazdem należy wskazać, iż:

zasada ryzyka - nakłada z góry na kierującego pojazdem odpowiedzialność wynikającą z faktu wprowadzenia pojazdu do ruchu. Poszkodowany nie musi wykazywać winy po stronie sprawcy (inaczej jest przy zasadzie winy), musi jedynie ukazać, że szkoda, której doznał pozostaje w związku z ruchem pojazdu. Jeżeli kierujący nie czuje się odpowiedzialny, żeby eskulpować (uwolnić) się z odpowiedzialności musi wykazać że szkoda nastąpiła na skutek:

a) siły wyższej;

b) wyłącznej winy poszkodowanego;

c) wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.

Ad a) Siła wyższa ( vis maior ) jako przesłanka wyłączająca odpowiedzialność na zasadzie ryzyka - to zdarzenie mające swe źródło z zewnątrz, poza ruchem , pojazdu i tylko takie zdarzenie, którego nie można było przewidzieć, uniknąć ani zwyczajnymi środkami przed nim się zabezpieczyć nawet przy dołożeniu największej staranności. (np. podczas jazdy w czasie burzy w będący w ruchu pojazd uderza piorun co skutkuje wypadkiem).

Ad b) Zobowiązany do odszkodowania na zasadzie ryzyka może uwolnić się też od odpowiedzialności, gdy uda mu się udowodnić wyłączną winę samego poszkodowanego. (np. przewożona osoba wyskoczyła nagle z pojazdu co skutkuje szkodą - krzywdą). Należy zaznaczyć, iż musi mieć tu miejsce wyłączność winy poszkodowanego - nie można mówić o współwinie, czy jakimkolwiek nawet minimalnym zawinieniu kierującego. W razie wykazania, że poszkodowany przyczynił się do powstania szkody, odszkodowanie może być zmniejszone na zasadzie art. 362 k.c. (przyczynienie) w zależności od stopnia winy poszkodowanego i sprawcy - szerzej o przyczynieniu poniżej.

Ad c) Zobowiązany do odszkodowania może uwolnić się również od odpowiedzialności gdy wykaże, że wyłączną winę za szkodę ponosi osoba trzecia , ale tylko taka za którą nie ponosi on odpowiedzialności.(np. do jadącego pojazdu strzela z procy chuligan - czego skutkiem jest wypadek).

Dopóki sprawca nie wykaże jednej z wyżej wymienionych przesłanek - siły wyższej, wyłącznej winy poszkodowanego, wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności - dopóty jest podmiotem odpowiedzialnym za powstałą szkodę.

Zasada winy - wskazuje na odpowiedzialnego za skutki - sprawcę, który ponosi winę za powstałe zdarzenie szkodowe. Zasada winy zastosowanie ma przy zderzeniu pojazdów, przewozie z grzeczności i przewozie współmałżonka. Winę należy udowodnić - pokazać za pomocą dowodów, iż kierujący ponosi winę w swoim bezprawnym zaniechaniu lub działaniu. Przewóz z grzeczności ma miejsce wtedy gdy osoba przewożona kieruje się poczuciem grzeczności (np. podwiezienie sąsiadki do sklepu czy autostopowicza pod tytułem darmowym). Jest zbieżne ale nie identyczne z przewozem nieodpłatnym.

SZKODA OSOBOWA

Szkoda osobowa to takie zdarzenie będące następstwem sprawczego działania którego skutkiem jest śmierć, uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia. Szkoda osobowa tyczy organizmu ludzkiego i wszelkich form naruszeń w jego funkcjonowaniu spowodowanych sprawczym działaniem lub zaniechaniem.

Świadczenia z tytułu szkód osobowych Zadośćuczynienie za doznaną krzywdę z tytułu uszkodzenia ciała

Instytucję zadośćuczynienia precyzuje art. 444 § 1 w związku z 445 par 1 k.c. stanowiąc, iż osobie poszkodowanej, która w wyniku wyrządzonej jej szkody doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia sąd może przyznać odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznana krzywdę. Zadośćuczynienie jest świadczeniem jednorazowym i pieniężnym, mającym stanowić sposób złagodzenia cierpień fizycznych i psychicznych poszkodowanego. Obejmuje wszystkie cierpienia doznane przez poszkodowanego, a także te, które będzie odczuwać w przyszłości. Jest świadczeniem osobistym tzn. przynależne jest poszkodowanemu. Przy określaniu zadośćuczynienia, kierując się praktyką Sądu Najwyższego należy uwzględnić wszystkie elementy krzywdy łącznie z tymi, które mogą ujawnić się w przyszłości. Przy ustalaniu zadośćuczynienia winno się brać pod uwagę takie elementy jak stopień trwałego uszczerbku na zdrowiu poszkodowanego (kalectwo, oszpecenie), długotrwałość choroby, cierpień, leczenia, rehabilitacji (bolesność zabiegów, dokonywane operacje, leczenie sanatoryjne), wiek i płeć poszkodowanego, poczucie bezradności życiowej jego widoki i możliwości w przyszłości (niemożność wykonywania zawodu, uprawiania sportu, zawarcia związku małżeńskiego, posiadania dzieci) a także aktualną stopę życiową społeczeństwa na terenie w którym zamieszkuje poszkodowany. Ustalanie zadośćuczynienia nie może być mechanicznym obliczaniem - musi być każdorazowo rozpatrywane w sposób indywidualny z uwzględnieniem różnorakich czynników. Niestety praktyka likwidacyjna zakładów odbiega czasami w sposób rażący od nakreślonego sposobu ustalenia zadośćuczynienia przez orzecznictwo ograniczając się wyłącznie do bazowania na stopniu trwałego uszczerbku na zdrowiu poszkodowanego mnożonego przez określoną kwotę z pominięciem innych wskazanych przez orzecznictwo czynników.

Zadośćuczynienie - przegląd orzecznictwa

Art. 445. § 1 k.c. W wypadkach przewidzianych w artykule 444 k.c. sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.

Czynniki wskazane przez orzecznictwo mające wpływ na wysokość zadośćuczynienia

Orzecznictwo

- nasilenie cierpień,

- długotrwałość choroby,

- rozmiar kalectwa,

- trwałość następstw zdarzenia,

- konsekwencje uszczerbku na zdrowiu w życiu prywatnym i społecznym

Wyrok S.N. z dnia 10.06.1999 II UKN 681/98

- cierpienia fizyczne

- cierpienia psychiczne

Wyrok S.A. z dnia 03.11.1994 III APr 43/94

- aktualne warunki i przeciętna stopa życiowa społeczeństwa, która jest związana z miejscem zamieszkania, zamożnością społeczeństwa

Wyrok S.N. z dnia 22.04.1985 II CR 94/85

- przemiany gospodarcze w danym kraju (standard życia)

Wyrok S.N. z dnia 18.01.1984 I CR 407/83

- utrata możliwości wykonywania pracy, korzystania z rozrywek

Wyrok S.N. z dnia 18.12.1975 I CR 862/75

- sytuacja życiowa ofiary wypadku przed jego zaistnieniem i po jego zaistnieniu

Wyrok S.N. z dnia 27.11.1974 II CR 654/74

- wiek poszkodowanego (dziecko winno otrzymać wyższe zadośćuczynienie niż dorosły)

Wyrok S.N. z dnia 22.08.1977 II CR 266/77

Wyrok S.N. z dnia 13.03.1973 II CR 50/73

- wyłączenie poszkodowanego z normalnego życia (np. trudności w opuszczaniu mieszkania)

Wyrok S.N. z dnia 09.03.1973 I CR 55/73

- utrata przez ucznia roku szkolnego w związku z chorobą będącą następstwem wypadku

Wyrok S.N. z dnia 20.10.1972 I CR 354/72

- nie mogą występować z roszczeniem o zadośćuczynienie, osoby które doznały rozstroju zdrowia wywołanego wiadomością o uszkodzeniach ciała lub śmierci osoby najbliższej

Wyrok S.N. I CA z dnia 13.10.1987r. IV CR 266/87

Wysokość zadośćuczynienia - przegląd orzecznictwa

Skoro piętnastomiesięczne dziecko na skutek wypadku tramwajowego stało się 100% inwalidą na całe życie, to słusznym jest, by zadośćuczynienie, które zgodnie z art. 445 § 1 k.c. ma być odpowiednie w stosunku do szkody, było również wyjątkowo wysokie. Przeważnie w wypadku zupełnego i trwałego inwalidztwa osób dorosłych sumy zadośćuczynienia nie przekraczają 100 000 zł - w tym przypadku sumę tę należało określić znacznie wyżej, i przyjąć, że odpowiednią sumą zadośćuczynienia będzie kwota 150 000 zł.

Wyrok S.N. z dnia 22.08.1977 II CR 266/77

Tytułem zadośćuczynienia przyznawane są sumy 50 000 zł i wyższe wtedy, kiedy trwałe skutki uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia są tego rodzaju, że wyłączają poszkodowanego z normalnego życia zwłaszcza ze względu na niemożność lub daleko idące trudności w opuszczaniu mieszkania.

Wyrok S.N. z dnia 09.03.1973 I CR 55/73

Zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie przekraczającej 50 000 zł może mieć miejsce jedynie w wypadkach wyjątkowych, to jest wtedy, gdy chodzi o krzywdę o szczególnie znacznym ciężarze gatunkowym, np. całkowita ślepota, paraliż, utrata obu kończyn.

Wyrok S.N. z dnia 03.05.1972 I CR 106/72

W przypadku gdy powód doznał ciężkich obrażeń ciała, a w następstwie wypadku (w chwili wypadku miał 35 lat) utracił całkowitą zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy uznać należy za stosowne przyznanie zadośćuczynienia w wysokości 60 000 zł.

Wyrok S.N. z dnia 12.12.1967 I PR 389/67

Niezależnie od cierpień doznanych przez powoda, fakt spowodowania u 17 letniego chłopca inwalidztwa II grupy, a więc całkowitego wyłączenia go z grona ludzi pracy, uzasadnia, iż odpowiednią sumą zadośćuczynienia za krzywdę powoda powinna być kwota 40 000 zł.

Wyrok S.N. z dnia 03.12.1970 I PR 427/70

* UWAGA przy analizowaniu powyższych wyroków, należy pamiętać o czasie w którym zostały one wydane. Orzeczenia te mają na celu ukazać - jakiego rodzaju czynniki uzasadniają wysokie zadośćuczynienie.

Stosowne odszkodowanie

Stosowne odszkodowanie jest świadczeniem należnym w wypadku śmierci poszkodowanego, osobom, które wykażą, że wskutek śmierci doznały znacznego pogorszenia sytuacji życiowej. Stosowne odszkodowanie wypłacane jest w formie jednorazowej kwoty osobom najbliższym zmarłego poszkodowanego. Służy ono przede wszystkim dzieciom i współmałżonkowi poszkodowanego. W kręgu osób uprawnionych znajdują się również konkubent, rodzice, dziadkowie oraz rodzeństwo poszkodowanego z tym, że na skutek jego śmierci jak wskazano musi nastąpić znaczne pogorszenie sytuacji życiowej. Nie chodzi tutaj wyłącznie o aspekt materialny pogorszenia - są nim również brak pomocy w wychowaniu dzieci, brak pomocy w prowadzeniu gospodarstwa, załamanie psychiczne skutkujące utrata możliwości zarobkowania. Nauka i judykatura nie wypracowały ujednoliconego poglądu na temat czy stosowne odszkodowanie obejmuje także szkodę niemajątkową w postaci urazu psychicznego wywołanego śmiercią osoby bliskiej. Najczęściej można spotkać się z poglądem, że znaczne zmiany w stanie zdrowia wywołane tragiczną śmiercią osoby najbliższej uzasadnia przyznanie stosownego odszkodowania. Tym bardziej jest ono uzasadnione gdy idzie w parze z pogorszeniem sytuacji materialnej na skutek zmiany w stanie zdrowia najbliższych zmarłego będącej następstwem śmierci poszkodowanego.

Stosowne odszkodowanie - przegląd orzecznictwa

Art. 446. § 3 k.c. Sąd może ponadto przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej.

Warunki które winny być spełnione aby uzyskać świadczenie - stosowne odszkodowanie

Orzecznictwo

Znaczne pogorszenie sytuacji życiowej, w jakiej znaleźli się najbliżsi członkowie rodziny zmarłego na skutek jego śmierci (ocena znacznego pogorszenia zależna jest od rozmiarów ujemnych następstw natury majątkowej wywołanych przez śmierć osoby najbliższej).

Wyrok S.N. z dnia 08.07.1974 I CR 361/74

Utrata realnej możliwości polepszenia warunków życia, śmierć dorastającego syna, na którego pomoc w bliskiej przyszłości mogli liczyć rodzice - a zwłaszcza przy uwzględnieniu ich skromnych warunków materialnych.

Wyrok S.N. z dnia 13.05.1969 II CR 128/69

Pogorszenie pozycji życiowej danej osoby w świecie zewnętrznym np.:

Starsza siostra małoletniego rodzeństwa, po stracie matki musi zająć się prowadzeniem domu i przez to zmuszona jest zaprzestać cenionej w społeczeństwie pracy zawodowej.

Innym przykładem może być sytuacja, gdy starszy brat małoletniego rodzeństwa, na skutek śmierci swojego ojca musi zaniechać wyższych studiów i przystąpić do ciężkiej pracy fizycznej, pomimo tego, że praca ta nie jest gorzej płatna od tej, którą wykonywał by po studiach.

Wyrok S.N. z dnia 05.01.1968 I PR 424/67

Pogorszenie sytuacji życiowej najbliższych członków rodziny zmarłego musi znajdować swoje odbicie w sprawach majątkowych, co wyraża się w obniżeniu standardu życiowego (jest to konieczna przesłanka) oraz w poczuciu krzywdy, osamotnienia a także braku wsparcia psychicznego i pomocy.

Wyrok S.Apl. z dnia 27 stycznia 1998r I ACa 539/97

Brak pomocy w wychowaniu dzieci (śmierć ojca), stanowi również pogorszenie sytuacji życiowej matki dzieci.

Wyrok S.N. z dnia 05.03.1974 I CR 40/74

Śmierć jednego z małżonków pomagających w prowadzeniu gospodarstwa domowego i w związku z czym korzystanie z tej przyczyny z płatnej pomocy osoby trzeciej.

Wyrok S.N. z dnia 23.07.1971 II CR 237/71

Osamotnienie babci denata, która na starość nie może korzystać z pomocy wnuka (pomoc świadczona przez poszkodowanego w gospodarstwie domowym i w sprawach życiowych jego babci przedstawiała także określoną wartość materialną, którą trzeba kompensować wydatkami na usługi ze strony osoby trzeciej).

Wyrok S.N. z dnia 23.05.1975 II CR 164/75

Stosowne odszkodowanie obejmuje szkody, które nie są uwzględniane przy ustalaniu wysokości renty. Należą do nich szeroko pojęte szkody majątkowe, często nieuchwytne i trudne do obliczenia a prowadzące do znacznego pogorszenia sytuacji życiowej osoby najbliższej. Nie podlegają natomiast naprawieniu same cierpienia moralne związane ze śmiercią poszkodowanego.

Wyrok S.N. z dnia 26.10.1970 III PZP 27/70

W przypadku gdy jest kilka osób uprawnionych do stosownego odszkodowania każda z nich ma samodzielne roszczenie, niezależne od pozostałych.

Wyrok S.N. z dnia 15.09.1965 IPR 317/65

W przypadku załamania psychicznego skutkującego utratą możliwości zarobkowania.

Wyrok S.N. z dnia 30.11.1977 IV CR 458/77

Koszty związane z leczeniem

Jednym z podstawowych roszczeń przy szkodach osobowych jest żądanie pokrycia przez zakład ubezpieczeń kosztów związanych z leczeniem poszkodowanego. Środki na leczenie poszkodowanego można otrzymać zaliczkowo na podstawie zaleceń lekarskich odnośnie sposobu leczenia, rehabilitacji zaleconej diety etc. Oczywiście można ich żądać także po zakończeniu leczenia czy zakończeniu pewnych jego etapów, z tym że należy w obu /w przypadkach je wykazać. Wobec tego wskazanym jest zbieranie wszelkich rachunków, paragonów związanych z poniesionymi kosztami dla celów dowodowych.

Do kosztów związanych z leczeniem których może żądać poszkodowany należą:

- koszty wizyt w placówkach służby zdrowia,

- koszty zabiegów rehabilitacyjnych mających na celu przywrócenie sprawności i zmniejszenie dolegliwości powypadkowych,

- koszty oprotezowania i zakupu sprzętu ortopedycznego i rehabilitacyjnego,

- koszty transportu poszkodowanego tj. dojazdów na wizyty lekarskie, konsultacje i zbiegi rehabilitacyjne,

- koszty związane z dodatkowym dożywianiem w okresie leczenia i rehabilitacji mające na celu przyśpieszenie lub polepszenie procesu przywrócenia do zdrowia

- koszty koniecznej opieki nad poszkodowanym przez osoby trzecie w okresie leczenia i rehabilitacji.

Na tle zwrotu kosztów leczenia pojawia się problem korzystania z poszkodowanych z bezpłatnej służby zdrowia - czy wobec faktu, że poszkodowanemu służy bezpłatne leczenie zasadnym jest zwrot kosztów poniesionych w płatnych placówkach służby zdrowia. Oceniać zasadność zwrotu należy tutaj w oparciu o zalecenia lekarskie w tym zakresie - jeżeli dokumentacja medyczne wskazuje na to, że danego rodzaju czynności były zalecone bez wątpienia zwrot taki przysługuje.

Koszty związane z leczeniem - przegląd orzecznictwa

Art. 444. § 1 k.c. W razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Na żądanie poszkodowanego zobowiązany do naprawienia szkody powinien wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą, także sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu.

Do kosztów związanych z leczeniem zaliczamy:

Orzecznictwo

Związane z zakupem leków

Poniesione w związku z transportem poszkodowanego

Należą do nich koszty nabycia samochodu inwalidzkiego niezbędnego dla leczenia i prowadzenia działalności gospodarczej pracownika poszkodowanego wskutek wypadku przy pracy.

Wyrok S.N. z dnia 14.05.1997 II UKN 113/97

Nie należą do nich koszty zakupu samochodu dla osoby opiekującej się poszkodowanym w celu jego przewożenia.

Wyrok S.N. z dnia 27.11.1981 IV CR 322/81

Nie należą do nich koszty pojazdu inwalidzkiego, jeżeli nie jest on konieczny do kompensowania kalectwa osoby poszkodowanej, a w szczególności do kontynuowania pracy zarobkowej wykonywanej przed wypadkiem.

Wyrok S.N. z dnia 16.01.1981 I CR 455/80

Związane z dodatkowym odżywianiem w okresie leczenia i rehabilitacji

Należą do nich koszty zakupu dla chorego bardziej wyszukanych potraw, większych ilości owoców, słodyczy itp. (pomimo tego, że chory nie wymagał specjalnej diety ale pod warunkiem, że nie było wyraźnego zalecenia lekarskiego nakazującego ograniczenie diety).

Wyrok S.N. z dnia 19.06.1975 V PRN 2/75

Wyrok S.N. z dnia 05.02.1974 I CR 864/73 s. 12

Należą się w okresie kuracji w przypadku nakazania przez lekarza specjalnej diety.

Wyrok S.N. z dnia 19.07.1968 I PR 228/68

Poniesione na dodatkowe zabiegi rehabilitacyjne mające przywrócić sprawność i zmniejszyć dolegliwości powypadkowe

Należą się one w przypadku szukania pomocy i porad u wybitnych specjalistów oraz w znanym zakładzie leczniczym (w przypadku konkretnego zagrożenia całkowitą ślepotą).

Wyrok S.N. z dnia 26.06.1969 II PR 217/69

Związane z dodatkową opieką w okresie leczenia

Należą się one w przypadku, gdy żona pracująca zarobkowo - w celu pielęgnacji męża, który doznał uszkodzenia ciała na skutek czynu niedozwolonego - porzuciła pracę i poniosła straty, poszkodowanemu przysługuje prawo żądania odszkodowania. Jeżeli opieka taka mogłaby być wykonana przez osobę trzecią, wysokość odszkodowania nie może przekraczać wynagrodzenia osoby mającej odpowiednie kwalifikacje.

Wyrok S.N. z dnia 04.10.1973 II CR 365/73

Koszty leczenia a publiczna służba zdrowia

Prawa żądania zwrotu lub wyłożenia z góry kosztów leczenia nie pozbawia również poszkodowanego okoliczność, że korzysta on z prywatnego lecznictwa jeżeli tylko wykazane zostanie, iż niezbędne jest stosowanie takich metod leczenia, zabiegów czy środków, które nie wchodzą w zakres lecznictwa uspołecznionego lub do których dostęp jest wysoce utrudniony lub wiąże się z długim oczekiwaniem analogicznie

Wyrok S.Apl. z dnia 26.11.1991 III APr 75/91

oraz

Wyrok S.N. z dnia 26.06.1969 II PR 217/69

Koszty związane z przygotowaniem do nowego zawodu

W sytuacji gdy na skutek wypadku poszkodowany stał się inwalidą trwale niezdolnym do wykonywania wyuczonego zawodu w takiej postaci jak przed wypadkiem może zwrócić się z roszczeniem o wyłożenie kwoty potrzebnej na przygotowanie do innego zawodu. Koszty te będą dotyczyły przede wszystkim pokrycia opłat związanych z podjęciem nauki mającej na celu zmianę wykształcenia, kursami, szkoleniami, zakupem pomocy naukowych niezbędnych do zdobycia nowego zawodu.

Koszty związane z przygotowaniem do nowego zawodu - przegląd orzecznictwa

Problematyka związana z kosztami przygotowania do innego zawodu

Orzecznictwo

Do kosztów związanych z przygotowaniem do innego zawodu nie można zaliczyć wydatków na budowę domu.

Jeżeli powód nie podjął starań o przyuczenie się do nowego zawodu i nie ujawnił kierunku przygotowań do jakiegoś zawodu, zachowanie takie uniemożliwia określenia kwoty potrzebnej na ten cel.

Wyrok S.N. z dnia 04.06.1970 I PR 64/70

Kwota wyłożona na przystosowanie do innego zawodu, może mieć charakter jednorazowy, bądź w interesie dłużnika i wierzyciela może być przyznana w formie pewnych świadczeń periodycznych.

Wyrok S.N. z dnia 10.02.1970 II CR 7/70

Jeżeli już po wypadku poszkodowany, podejmuje i kończy naukę zawodu, którego ze względu na wywołane wypadkiem inwalidztwo wykonywać nie może pokrycie kosztów związanych z przygotowaniem do nowego zawodu nie jest zasadne.

Wyrok S.N. z dnia 28.10.1970 II CR 634/69

Renty

Renta a zwiększone potrzeby

Obrażenia ciała będące skutkiem wypadku lub trwały rozstrój zdrowia, których doznała osoba poszkodowana w znacznej części wypadków powodują po jej stronie zwiększone potrzeby. Najczęściej są to potrzeby związane z utrzymaniem jej stanu zdrowia oraz opieką nad poszkodowanym. Tego typu potrzeby oznaczają dla poszkodowanego zwiększone koszty, do których pokrycia zobowiązany jest sprawca szkody i tym samym jego zakład ubezpieczeń w zakresie OC. Wydatki te zazwyczaj występują w dłuższej perspektywie czasowej i comiesięczne ich egzekwowanie byłoby nadmiernie uciążliwe. Dlatego też przy zwiększonych potrzebach w dłuższym okresie czasu można żądać świadczenia jakim jest renta na zwiększone potrzeby wykazując zgodnie z art. 6 k.c. jej zasadność. Dla skutecznego wykazania uprawnienia do tego typu renty wystarczy przedstawienie zaświadczenia lekarskiego (opinii) wskazującego zakres zwiększonych potrzeb i prawdopodobny czas w jakich będą one występowały. Przy tak szerokim określeniu obowiązku świadczenia niemożliwy jest precyzyjny wymiar jego wysokości. Wymiar takiej renty określa się na podstawie ustalonego zakresu potrzeb oraz ogólnej wiedzy o kosztach leczenia, opieki i zabiegów rehabilitacyjnych. Nie oznacza to jednak, że renta na zwiększone potrzeby będzie przez cały czas w jednakowej wysokości - jej wymiar może się zmniejszać lub zwiększać w zależności od potrzeb i faktycznie ponoszonych dodatkowych kosztów przez poszkodowanego. Zmiany wymiaru renty może żądać poszkodowany w każdym czasie, może też jej wymiar badać zakład ubezpieczeń. Renta na zwiększone potrzeby może przybrać charakter czasowy lub stały, w zależności od określenia czasu występowania zwiększonych potrzeb u osoby poszkodowanej. Renta o charakterze czasowym przyznawana jest wtedy, gdy następstwa szkody osobowej są długotrwałe, ale odwracalne. Gdy następstwa mają charakter nieodwracalny, ustala się rentę stałą.

Renta z tytułu zwiększonych potrzeb - przegląd orzecznictwa

Art. 444 § 2 k.c. Jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty.

Renta z tytułu zwiększonych potrzeb przysługuje m.in.:

Orzecznictwo

Gdy istnieje konieczność stałego leczenia, zabiegów, kuracji, opieki osób trzecich specjalnego dożywiania itp. (zwiększenie potrzeb poszkodowanego stanowi szkodę przyszłą, wyrażającą się w stale powtarzających się wydatkach)

Wyrok S.Apel. z dnia 24.05.1996 III Apr 7/96

Gdy w chwili wydania wyroku zasądzającego rentę poszkodowany z powodu braku odpowiedniego wieku lub pobierania nauki, nie pracował a następnie okazało się, że na skutek wypadku jest całkowicie lub częściowo niezdolny do pracy na podstawie art. 907 § 2 k.c. może żądać zmiany wysokości renty.

Wyrok S.N. z dnia 02.03.1982 I CR 27/82

W przypadku, gdy opiekę nad niedołężnym na skutek inwalidztwa poszkodowanym sprawują jego domownicy.

Wyrok S.N. z dnia 26.07.1977 I CR 143/77

Gdy zachodzi samo istnienie zwiększonych potrzeb jako następstwo czynu niedozwolonego (przyznanie renty nie jest uzależnione od wykazania, że poszkodowany potrzeby faktycznie zaspokaja i ponosi związane z nimi wydatki).

Wyrok S.N. z dnia 11.03.1976 IV CR 50/76

Wyrok S.N. z dnia 28.11.1972 I CR 534/72

Gdy ujawni się konieczność ponoszenia stale zwiększonych wydatków na odpowiednie leczenie dla osiągnięcia poprawy lub zapobieżenia pogorszeniu się stanu poszkodowanego

Wyrok S.N. z dnia 03.06.1969 III PRN 34/69

Renta uzupełniająca

Na skutek następstw powypadkowych poszkodowany może utracić zdolność do pracy zarobkowej. Utrata zdolności do pracy może mieć charakter zarówno okresowy jak i stały. W wypadku czasowej utraty zdolności do pracy poszkodowany może wystąpić do zakładu ubezpieczeń z roszczeniem o pokrycie powstałej straty w postaci utraconego zarobku. Natomiast jeżeli utrata ma charakter stały np. poszkodowany nie będzie mógł pracować co najmniej przez 2 lata poszkodowany może zwrócić się do zakładu ubezpieczeń z roszczeniem rentowym. Przy rozpatrywaniu roszczenia o rentę uzupełniającą należy przede wszystkim ustalić, w jakim zakresie osoba poszkodowana rzeczywiście utraciła zdolność do wykonywania pracy zarobkowej. Oceny dokonuje się po zakończeniu leczenia obrażeń powypadkowych, gdy możliwe jest określenie charakteru i faktycznego rozmiaru następstw oraz ich wpływu na możliwości dalszej pracy zawodowej poszkodowanego. Pomocna w tej sprawie jest zwykle decyzja lekarza orzecznika działającego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, który dokonuje medycznej oceny czy utrata zdolności do pracy jest całkowita i stała czy też częściowa.

W przypadku częściowej utraty zdolności do wykonywania pracy zawodowej poszkodowany może żądać przyznania renty uzupełniającej w takim stopniu w jakim utracił zdolność do jej wykonywania. Może się również zdarzyć, iż stan zdrowia poszkodowanego tak się poprawi, że będzie mógł powrócić do pracy w pełnym wymiarze co będzie skutkowało zakończeniem obowiązku rentowego po stronie ubezpieczyciela. Ustalenie wysokości renty jest stosunkowo proste, gdyż polega na matematycznym zróżnicowaniu dochodów osiąganych przed wypadkiem z dochodami powypadkowymi. W praktyce w przeważającej części przypadków wygląda to w ten sposób, iż od wynagrodzenia osiąganego przed wypadkiem odejmuje się rentę wypłacaną przez ZUS po wypadku.

W sytuacji gdy poszkodowany prowadził przed wypadkiem działalność gospodarczą celem ustalenia przysługującej mu renty należy porównać zestawienie kosztów i przychodów za okresy sprzed wypadku - przykładowo za podstawę tych obliczeń mogą służyć sprawozdania podatkowe, wskaźniki zyskowności branży, etc. Należy również brać pod uwagę czynniki wpływające na zmianę zyskowności prowadzonej działalności w szczególności takie jak obustronne zmiany koniunktury rynkowej czy też możliwości uzyskiwania wyższych dochodów (np. wprowadzenie nowych technologii, podwyższenie kwalifikacji etc.).

Przy ustalaniu wysokości renty nie można pominąć spraw związanych z opodatkowaniem osobistym poszkodowanego. Ponieważ renty z prawa cywilnego zgodnie z ustawą o podatku dochodowym są zwolnione z podatku, aby wysokość renty nie przekraczała granicy szkody, pomniejsza się ją ostatecznie o wartość podatku, jaki dana osoba musiałaby uiścić, gdyby nie wyrządzono jej szkody i otrzymywałaby wynagrodzenie. Może również wystąpić przypadek, gdy poszkodowanym jest osoba, która w chwili wypadku nie pracowała z powodu braku odpowiedniego wieku lub pobierania nauki. W takich przypadkach poszkodowani małoletni oraz pobierający naukę przez pierwsze lata otrzymują rentę na zwiększone potrzeby, którą po osiągnięciu dorosłego wieku lub zakończeniu nauki zastępuje się rentą uzupełniającą. Podobnie wygląda sytuacja osób będących w zaawansowanym wieku bowiem do czasu osiągnięcia wieku emerytalnego pobierają rentę uzupełniającą.

Po osiągnięciu wieku emerytalnego zakład ubezpieczeń może zmienić podstawę jej naliczania - od tego momentu nie będzie to różnica w dochodach a potencjalna emerytura jaką otrzymywałby poszkodowany gdyby pracował do czasu osiągnięcia uprawnień emerytalnych. Tak wyliczona renta w zależności od czynników rzutujących na zmiany jej wymiaru może na wniosek stron ulegać zmianom.

Renta uzupełniająca - przegląd orzecznictwa

Art. 444 § 2 k.c. Jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty.

Renta uzupełniająca

Orzecznictwo

Renta dla poszkodowanego, który częściowo jest zdolny do pracy, powinna odpowiadać różnicy między zarobkami, jakie mógłby osiągnąć, gdyby nie uległ wypadkowi, a sumą renty inwalidzkiej i wynagrodzenia, przy wykorzystaniu swej uszczuplonej zdolności do pracy.

Wyrok S.N. z dnia 10.06.1999 II UKN 682/98

Konieczną przesłanką uzyskania renty z tego tytułu, w przypadku gdy poszkodowany nie jest całkowicie niezdolny do pracy, jest podjęcie przez niego pracy, odpowiadającej jego stanowi zdrowia.

Wyrok S.N. z dnia 30.12.1970 I CR 527/70

Podstawę ustalenia renty uzupełniającej stanowi zarobek zmniejszony o podatek od wynagrodzenia (netto)

Wyrok S.N. z dnia 19.04.1973 I PR 85/73

Renta ta ma na celu naprawienie szkody przyszłej, wyrażającej się w wydatkach na zwiększone potrzeby oraz w nieosiągnięciu tych zarobków i innych korzyści majątkowych, jakie poszkodowany osiągnąłby w przyszłości gdyby nie doznał rozstroju zdrowia.

Wyrok S apel z dnia 23.05.1991 III APr 37/91

Prawo do renty z tytułu utraconych zarobków, nie jest uzależnione od wykazania, że poszkodowany w swojej obecnej sytuacji, będzie efektywnie wydatkował odpowiednie sumy pieniężne.

Wyrok S.N. z dnia 28.05.1991 IV CR 712/90

Przy jej ustalaniu miarodajne są faktycznie przepracowane godziny, o ile praca w godzinach nadliczbowych ma charakter stały i decyduje o przeciętnej wysokości uzyskiwanego przez pracownika wynagrodzenia

Wyrok S.N. z dnia 13.04.1977 III PR 41/77

Przy jej ustalaniu nie bierze się pod uwagę diet, które przyznawano pracownikowi w trak.c.ie podróży służbowych. Możliwość zaoszczędzenia w podróży niektórych wydatków pokrywanych z diet, zgodnie z ich przeznaczeniem, również nie stanowi utraconego zarobku, a tym samym szkody

Wyrok S.N. z dnia 07.06.1974 I CR 423/74

Przy jej ustalaniu nie bierze się pod uwagę stypendium (ma ono jedynie charakter pomocy materialnej dla studentów, a nie zarobków).

Wyrok S.N. z dnia 10.04.1974 II CR 64/74 PKT. III

Renta płatna w następstwie śmierci poszkodowanego (alimentacyjna) W przypadku śmierci poszkodowanego o alimentację mogą zwrócić się do ubezpieczyciela sprawcy osoby, którym zmarły dostarczał środków do życia. Będą to przede wszystkim dzieci czy wychowankowie zmarłego, oraz w niektórych wypadkach jego małżonek czy konkubent. Będą to również inne osoby bliskie, którym zmarły poszkodowany dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania - np. rodzice lub dziadkowie, którzy pozostawali na wyłącznym utrzymaniu dziecka, wnuczka. Rentę alimentacyjną określa się przy uwzględnieniu możliwości zarobkowych poszkodowanego na zasadach analogicznych dla ustalania renty uzupełniającej oraz przy uwzględnieniu potrzeb osoby uprawnionej do jej żądania z zastrzeżeniem, iż potencjalny dochód powinien być pomniejszony o taką część jaką zmarły przeznaczałby na potrzeby własne. Należy zwrócić uwagę, iż obowiązek ustanowienia tego typu renty powstaje nie tylko w zamian dostarczania środków pieniężnych ale również sprawowania opieki, wychowania etc. Czas trwania obowiązku rentowego (alimentacyjnego) będzie zróżnicowany ze względu na okres pozostawania po śmierci poszkodowanego bez środków utrzymania tj. czasu kontynuowania nauki i indywidualnej możliwości podjęcia pracy zarobkowej. W trak.c.ie płatności renty mogą nastąpić istotne zmiany stosunków, uzasadniające zarówno zmianę wysokości, sposobu płatności i charakteru renty co winna wykazać strona zgłaszająca roszczenie.

Renta alimentacyjna - przegląd orzecznictwa

Art. 446. .§ 2 k.c. Osoba, względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny, może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. Takiej samej renty mogą żądać inne osoby bliskie, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego.

Renta alimentacyjna

Orzecznictwo

Prawo do renty alimentacyjnej jest roszczeniem osobistym każdej z osób uprawnionych i powinno być określone dla każdej z tych osób odrębnie

Wyrok S.N. z dnia 02.05.1975 I CR 103/75

Określając wysokość renty, należy wziąć pod uwagę tylko usprawiedliwione potrzeby osoby, a nie ewentualne potrzeby pełnoletnich jej dzieci, które mogły liczyć w pewnej mierze na pomoc ze strony zmarłego, gdyby żył i za życia pomagał tym dzieciom.

Wyrok S.N. z dnia 27.02.1975 III PR 11/75

Renta alimentacyjna nie należy z powodu śmierci męża żonie posiadającej pełną zdolność do pracy zarobkowej i nie obciążonej obowiązkiem wychowywania małoletnich dzieci, chociażby za życia pozostawała na jego utrzymaniu.

Wyrok S.N. z dnia 18.01.1974 I CR 746/73

Jeżeli pozostały przy życiu małżonek obarczony jest obowiązkiem wychowywania małoletnich dzieci i z tego powodu nie może podjąć pracy zarobkowej, względnie gdy z dotychczasowej pracy zarobkowej (z uwagi na zaszłe zmiany rodzinne) zmuszony jest zrezygnować wobec konieczności roztoczenia osobistych starań o wychowanie dzieci, to w takiej sytuacji pozostałemu przy życiu małżonkowi może przysługiwać renta alimentacyjna

Wyrok S.N. z dnia 18.10.1972 I CR 383/72

Okoliczność, że ojciec dziecka, na rzecz którego została zasądzona renta odszkodowawcza z tytułu śmierci matki, zawarł ponowne małżeństwo, nie ma wpływu na podstawę i wysokość renty.

Uchwała S.N. z dnia 28.05.1968 III CZP 50/68

Wdowie, która w dniu śmierci męża była w ciąży, przysługuje renta alimentacyjna, jako niezdolnej do wykonywania zatrudnienia

Wyrok S.N. z dnia 11.01.1967 I PR 510/66

Urodzenie się małoletniego powoda po śmierci ojca nie wyłącza jego uprawnień do odszkodowania i renty. Wdowie nawet zdolnej do samodzielnego utrzymania się przysługuje renta wyrównawcza, jeżeli wychowuje ona małe dzieci, bądź usprawiedliwione to jest koniecznością stałej opieki nad chorymi dziećmi

Wyrok S.N. z dnia 11.01.1967 I PR 510/66

Matka może wykonywać swój obowiązek alimentacyjny wobec dziecka w całości lub części przez osobiste starania jego utrzymanie lub wychowanie (art. 135 § 2 k.r. i o.). Te osobiste starania posiadają - oprócz niewymiernej wartości moralnej i uczuciowej dla dziecka - określoną wartość materialną, dającą się przeliczyć na rentę pieniężną. Zasądzenie więc na rzecz dziecka renty odszkodowawczej obliczonej stosownie do osobistego wkładu matki w zaspokojenie potrzeb dziecka znajduje uzasadnienie w przepisie 446 § 2 k.c.

Wyrok S.N. z dnia 21.03.1967 II CR 497/66

Jednorazowe odszkodowanie - kapitalizacja renty

Poszkodowany w wypadku może zamiast renty wystąpić o jednorazowe odszkodowanie - wybór sposobu naprawienia szkody należy do poszkodowanego z zachowaniem ustawowych przesłanek. Jednorazowe odszkodowanie może zastąpić rentę w całości lub części. Kapitalizacja rent (tj. jej zamiana na jednorazowe odszkodowanie) jest uzasadniona w szczególności gdy poszkodowany w następstwie wypadku stał się inwalidą a jednorazowe świadczenie umożliwi mu wykonywanie innego zawodu. Przy określaniu wymiaru jednorazowego odszkodowania należy brać pod uwagę wysokość renty jaką otrzymywałby w analogicznej sytuacji poszkodowany nie korzystający z instytucji kapitalizacji renty. Jednorazowe odszkodowanie wypłacane jest na podstawie ugody pomiędzy zakładem ubezpieczeń a poszkodowanym i zastępuje rentę. Bardzo ważnym dlatego też jest rozważna i przeanalizowana decyzja po stronie poszkodowanego odnośnie skapitalizowania renty i wyboru jednorazowego odszkodowania. Poszkodowany musi pamiętać, iż środki uzyskane przez niego w wyniku kapitalizacji renty mają stanowić dla niego źródło utrzymania w przyszłości.

Kapitalizacja renty - przegląd orzecznictwa

Art. 447 k.c. Z ważnych powodów sąd może na żądanie poszkodowanego przyznać mu zamiast renty lub jej części odszkodowanie jednorazowe. Dotyczy to w szczególności wypadku, gdy poszkodowany stał się inwalidą, a przyznanie jednorazowego odszkodowania ułatwi mu wykonywanie nowego zawodu.

Kapitalizacja renty

Orzecznictwo

Umowa kapitalizacji renty jest dopuszczalna jeżeli jej zawarcie usprawiedliwiają ważne powody (umową nie można objąć szkód, które mogą powstać w przyszłości)

Wyrok S.N. z dnia 03.10.1966 III CZP 17/66

Jeżeli wysokość szkody była stronom znana w chwili zawierania ugody, wypłacenie jednorazowego odszkodowania zwalnia dłużnika z zobowiązań

Wyrok S.N. z dnia 03.05.1973 I PR 87/73

Do kapitalizacji renty, może dojść gdy ułatwi to poszkodowanemu wykonywanie nowego zawodu

Wyrok S.N. z dnia 15.12.1998 II UKN 603/98



SZKODA MAJĄTKOWA

Szkoda majątkowa, inaczej nazywana szkodą rzeczową, powstaje wówczas gdy dochodzi do uszkodzenia, utraty lub zniszczenia posiadanych przez nas dóbr materialnych. Osoby które występują o odszkodowanie korzystając z tzw. OC sprawcy szkody tj. obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów , najczęściej zgłaszają szkody rzeczowe polegające na uszkodzeniu lub zniszczeniu pojazdu, odzieży, bagażu. Do tej grupy szkód majątkowych zaliczyć należy również koszt holowania pojazdu, koszt wynajmu samochodu zastępczego, a także uszkodzenia budynków, ogrodzeń, drzew, jak też zranienie lub zabicie chowanych przez nas zwierząt.

Szkoda w pojeździe zgłoszona do likwidacji zakładowi ubezpieczeń z tytułu obowiązkowego - ubezpieczenia OC, zwyczajowo kwalifikowana jest jako:

1. szkoda częściowa , lub;

2. szkoda całkowita .

Ad.1. Szkoda powinna zostać określona jako częściowa wówczas, gdy pojazd nadaje się do naprawy. Decyduje o tym głównie wysokość kosztu naprawy, koniecznej do przywrócenia pojazdu do stanu technicznego sprzed wypadku. Jeśli koszt ten przekracza wartość pojazdu przed uszkodzeniem, poszkodowany traci prawo do naprawienia szkody poprzez remont pojazdu (art. 361. §1; art. 363. §1 k.c.) Nadto może zdarzyć się i taka sytuacja, gdy względy bezpieczeństwa wykluczają naprawę, nawet ekonomiczne zasadną, to znaczy gdy mimo przeprowadzonego remontu pojazd ten nie powinien zostać dopuszczony do ruchu.

Wybór sposobu naprawienia szkody należy do poszkodowanego (art. 363. § 1 k.c.) dlatego likwidacja szkody częściowej w pojeździe może nastąpić poprzez:

a) naprawę w warsztacie wskazanym przez zakład ubezpieczeń, z którym ma podpisaną umowę o współpracę - jest to wówczas dla poszkodowanego likwidacja szkody w systemie bezgotówkowym, gdyż z warsztatem naprawczym rozlicza się bezpośrednio zakład ubezpieczeń;

b) naprawę w warsztacie wybranym przez poszkodowaną osobę i rozliczenie się jej z zakładem ubezpieczeń po okazaniu rachunków, faktur;

c) ustalenie na podstawie sporządzonego kosztorysu naprawy, jaka suma pieniędzy potrzebna jest do wyremontowania pojazdu, po czym poszkodowany otrzymuje świadczenie odszkodowawcze bezpośrednio od zakładu ubezpieczeń.

Ad.2. Szkoda całkowita ma miejsce wówczas, gdy łączny koszt naprawy przekracza wartość pojazdu w stanie przed wystąpieniem szkody. W przypadku wystąpienia takiej szkody przysługuje odszkodowanie odpowiadające aktualnej wartości rynkowej pojazdu w stanie technicznym sprzed wypadku. Przy szkodzie

całkowitej w pojeździe, odszkodowanie powinno umożliwić osobie poszkodowanej zakup takiego samego pojazdu, jaki został zniszczony tj. tej samej marki, tego samego roku produkcji, typu, standardu, przebiegu itd.

Praktyka ukształtowała dwa sposoby likwidacji szkody całkowitej :

a) zakład ubezpieczeń przejmuje za zgodą poszkodowanego wrak pojazdu (nazywany też pozostałościami) i wypłaca odszkodowanie w pełnej wysokości, to znaczy w kwocie odpowiadającej wartości rynkowej pojazdu, zbliżonego parametrami technicznymi do zniszczonego pojazdu;

b) w posiadaniu poszkodowanego pozostaje wrak pojazdu, zatem o jego wartość pomniejszana jest kwota wypłacanego odszkodowania, odpowiadająca wartości rynkowej pojazdu, zbliżonego parametrami technicznymi do zniszczonego pojazdu.



NAJCZĘSTRZE PROBLEMY

Pytania z jakimi najczęściej zwracają do Rzecznika Ubezpieczonych poszkodowani w wypadkach drogowych, w związku wyrządzoną im szkodą majątkową i osobową, którą zgłosili do likwidacji zakładowi ubezpieczeń, z którym sprawca szkody zawarł umowę obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych (...):

a. szkoda majątkowa Czy zakład ubezpieczeń ma prawo odmówić poszkodowanemu prawa do zapoznania się ze zgromadzonymi w jego sprawie, aktami odszkodowawczymi?

Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych zakład ubezpieczeń powinien udostępnić osobie poszkodowanej dokumenty, które stanowią podstawę przyjęcia, bądź braku odpowiedzialności zakładu oraz te, na podstawie których ustalona została wysokość odszkodowania. Konieczne jest w szczególności, aby poszkodowani mieli możność zapoznania z opiniami rzeczoznawców, kalkulacją kosztów szkody, a także uzyskali informacje o kolejnych stadiach postępowania likwidacyjnego, tak by w pełni był im znany stan faktyczny i prawny stanowiska zakładu ubezpieczeń. Brak takich informacji uniemożliwia poszkodowanemu ustosunkowanie się do poszczególnych ustaleń zakładu ubezpieczeń, a przez to często pozbawia szansy odwołania się od stanowiska zakładu.

Stanowisko Rzecznika Ubezpieczonych oparte jest na zapisach art. 354 i 355 k.c. określających sposób wykonania zobowiązania. Art. 353 k.c. stwierdza, iż dłużnik (zakład ubezpieczeń) powinien wykonać zobowiązanie w sposób odpowiadający normom współżycia społecznego, a jeśli istnieją w tym zakresie określone zwyczaje - także w sposób odpowiadający tym zwyczajom. Zaś art. 355 k.c. nakłada na dłużnika obowiązek zachowania należytej staranności przy wykonaniu zobowiązania.

Przywołać w tym miejscu należy również zapis art. 16 ust. 4 oraz art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. nr 124 poz. 1151) nakładający na zakład ubezpieczeń obowiązek udostępniania uprawnionym osobom informacji i dokumentów, które miały wpływ na ustalenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń i wysokości odszkodowania lub świadczenia. Osoby te mają prawo wglądu do akt szkodowych i sporządzania na swój koszt odpisów lub kserokopii dokumentów akt szkodowych, przy czym sposób udostępniania akt szkodowych nie może wiązać się nadmiernymi, ponad potrzebę, utrudnieniami dla tych osób.

Powtórzenie tego obowiązku znaleźć można w art. 14 ust. 5 ustawy z dnia22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym oraz Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. nr 124 poz. 1152). Również wskazać należy, że art. 14 ust. 3 przytoczonej powyżej ustawy obliguje zakład ubezpieczeń do pisemnego informowania poszkodowanego o przyczynach odmowy wypłaty odszkodowania w całości lub części. W sytuacji gdy podstawą odmowy wypłaty odszkodowania jest opinia rzeczoznawcy - powinna być ona przedstawiona poszkodowanemu jako uzasadnienie odmowy.

Reasumując: obowiązkiem zakładu ubezpieczeń, po zawiadomieniu go o wypadku, jest ustalenie stanu faktycznego, zasadności roszczeń i wysokości należnego odszkodowania - poszkodowany zaś ma prawo sprawdzenia prawidłowości ich realizacji. Nie jest to możliwe bez zapoznania się poszkodowanego z dokumentami, na podstawie których zakład ubezpieczeń oparł swe stanowisko w sprawie zgłaszanych roszczeń.

Czy zakład ubezpieczeń ma prawo obniżyć odszkodowanie o handlowy ubytek wartości części zamiennych, wymienionych na nowe?

Zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych nie jest zasadne obniżanie przez zakład ubezpieczeń należnego odszkodowania tytułem amortyzacji wymienionych w pojeździe części zamiennych na nowe (nazywany też "merkantylnym ubytkiem wartości części"). Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5.11.1980 r. (III CRN 223/80) uznał, iż przywrócenie rzeczy uszkodzonej do stanu poprzedniego polega na doprowadzeniu jej do stanu używalności w takim zakresie, jaki istniał przed wyrządzeniem szkody. Jeżeli do osiągnięcia tego celu konieczne jest użycie nowych elementów, to poniesione na nie wydatki wchodzą w skład kosztów naprawienia szkody przez przywrócenie rzeczy do stanu poprzedniego. W konsekwencji powyższe wydatki obciążają osobę odpowiedzialną za szkodę. Zwiększenie wartości rzeczy (samochodu) po naprawie można by uwzględnić tylko wówczas, gdyby chodziło o wykonanie napraw takich uszkodzeń, które istniały przed wypadkiem, albo ulepszeń w stosunku do stanu przed wypadkiem. Sąd Najwyższy podał w uzasadnieniu, iż z zasady wyrażonej w art. 361 §1 k.c. wynika, iż w razie uszkodzenia rzeczy w stopniu umożliwiającym przywrócenie jej do stanu poprzedniego, osoba odpowiedzialna za szkodę obowiązana jest zwrócić poszkodowanemu wszelkie celowe, ekonomicznie uzasadnione wydatki poniesione w celu przywrócenia stanu poprzedniego rzeczy uszkodzonej.

Do wydatków tych należy zaliczyć także koszt nowych części i innych materiałów, których użycie było niezbędne do naprawienia uszkodzonej rzeczy. Poszkodowany chcąc przywrócić stan poprzedni uszkodzonego pojazdu nie ma możliwości zakupu starych części, nie ma też możliwości żądania, aby zakład naprawczy wykonujący naprawę w miejsce uszkodzonych części wmontował stare części częściowo zużyte.

Oczywiście odszkodowanie nie może być wyższe od poniesionej szkody. Jednakże zdaniem Rzecznika, współbrzmiącym z sentencjami zapadającym wyroków w przedmiotowej sprawie (dziennik "Rzeczpospolita" z dnia 3.10.2002 r. artykuł pt. Sędziowie nie akceptują cięć ) - samo użycie do naprawy nowych części nie powoduje wzrostu wartości rynkowej pojazdu, a od poszkodowanego nie można żądać by zastąpił części zniszczone częściami używanymi o podobnym stopniu zniszczenia. Nadto nawet najbardziej staranna naprawa samochodu nie zapobiegnie zmniejszeniu jego wartości rynkowej w stosunku do jego stanu sprzed szkody, bowiem sam fakt uczestnictwa samochodu w wypadku wpływa na obniżenie tej wartości (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2001 r.; III CZP 57/01; OSNC 2002/5/57).

Czy zakład ubezpieczeń ma rację likwidując szkodę w ramach ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, klasyfikuje ją jako całkowitą, uzasadniając to tym, iż koszt naprawy przekracza 70% wartości rynkowej pojazdu?

Rzecznik Ubezpieczonych określa takie stanowisko zakładu ubezpieczeń za prawnie nieuzasadnione. Co prawda w polskiej terminologii prawniczej nie istnieje jednoznaczna definicja "szkody całkowitej", jednak według reguły wyrażonej w art.363 k.c. - w razie zaistnienia wypadku poszkodowany powinien uzyskać pełną rekompensatę poniesionej szkody. Natomiast przepis art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym oraz Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych stanowi, iż w obowiązkowych ubezpieczeniach mienia odszkodowanie wypłaca się w kwocie odpowiadającej wysokości szkody, nie większej jednak od sumy ubezpieczenia ustalonej w umowie.

W tej sytuacji zdaniem Rzecznika Ubezpieczonych w pełni ma zastosowanie wykładnia zawarta w wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 12 lutego 1992 r. (I ACr 30/92) "Szkoda częściowa ma miejsce wówczas gdy uszkodzony pojazd nadaje się do naprawy, a koszt naprawy nie przekracza wartości w dniu ustalenia przez zakład ubezpieczeń tego odszkodowania. Szkoda całkowita występuje wówczas, gdy pojazd uległ zniszczeniu w takim stopniu, że nie nadaje się do naprawy, albo gdy koszt naprawy przekraczałby wartość pojazdu w dniu likwidacji szkody".

Tytułem wyjaśnienia należy dodać, iż w przypadku gdy likwidujemy szkodę korzystając z własnego (dobrowolnego) ubezpieczenia autocasco, sytuacja może przedstawiać się odmiennie. W ogólnych warunkach umowy tego ubezpieczenia zakład ubezpieczeń jednostronnie ustala jej treść, w tym między innymi zakres ochrony ubezpieczeniowej i sposób likwidacji szkody. Może zatem na użytek danej umowy ubezpieczenia wprowadzić dowolną definicję szkody całkowitej.

Czy zakład ubezpieczeń może, zgodnie z prawem, odmówić poszkodowanemu przejęcia jego wraku pojazdu - szkoda jest całkowita?

Niestety tak, gdyż przepisy regulujące warunki ubezpieczenia OC nie nakładają na ubezpieczycieli takiego obowiązku. Poszkodowany może jedynie wnioskować o taki sposób likwidacji szkody tj. o przejęcie wraku pojazdu, a od uznania zakładu ubezpieczeń zależy czy wyrazi na to zgodę. Zakład ubezpieczeń może bowiem, na podstawie art. 3 ust.4 pkt. 3 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. nr 124 poz. 1151) - przejmować i zbywać przedmioty i prawa nabyte w związku z wykonywaniem umowy ubezpieczenia lub umowy gwarancji ubezpieczeniowej.

Zakład ubezpieczeń określił kwotę należnego odszkodowania w oparciu o wartość rynkową pojazdu, ustaloną wg cen z dnia wypadku (szkody). Czy postępowanie takie jest prawidłowe?

Nie jest to prawidłowy sposób ustalenia należnego odszkodowania. Bowiem gdy osoba poszkodowana ma prawo do odszkodowania z tytułu OC komunikacyjnego OC sprawcy szkody, wówczas do jej rozliczenia (zarówno jeśli jest to szkoda całkowita lub też częściowa) powinny być brane ceny rynkowe wszystkich elementów koniecznych do ustalenia należnego odszkodowania np. pojazdu, części zamiennych, robocizny - z dnia ustalania wysokości należnego odszkodowania (art. 363 § 2 k.c.). Działanie to ma na celu ustalenie odszkodowania w faktycznej wysokości i zapobieżenie nieprawidłowościom wynikającym z ruchu cen na rynku pojazdów, części, usług itd.

Czy każdy poszkodowany, któremu w wypadku drogowym zniszczono lub uszkodzono samochód ma prawo, na czas likwidacji szkody, wynająć samochód zastępczy na koszt zakładu ubezpieczeń sprawcy szkody?

W przypadku gdy szkoda likwidowana jest z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów (...) zakład ubezpieczeń jest obowiązany - zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 361 § 2 k.c. - do pokrycia normalnych następstw szkody . Jeżeli zatem poszkodowany wykaże, iż koszty które poniósł tytułem wynajmu pojazdu były konieczne, wówczas zakład ubezpieczeń jest obowiązany do ich wyrównania. Sprawa jest stosunkowo prosta gdy poszkodowany prowadzi działalność gospodarczą, której charakter wymaga posługiwania się pojazdem. Podobnie jest gdy charakter naszej pracy wiąże się z koniecznością dyspozycyjności i możliwością ciągłego przemieszczenia się. Również gdy poszkodowany w związku ze stanem zdrowia musi dojeżdżać na leczenie lub rehabilitację i korzysta z taksówki lub samochodu zastępczego (wybór powinien być dyktowany kosztem usługi tj. należy działać na rzecz minimalizacji kosztów) przysługuje mu zwrot poniesionych na ten cel kosztów.

W praktyce wiele trudności sprawia poszkodowanym przekonanie zakładu ubezpieczeń o konieczności wynajmu samochodu zastępczego gdy zachodzą inne od wymienionych przesłanki np. brak samochodu dezorganizuje nam życie zawodowe czy rodzinne. Zdaniem Rzecznika w przypadku gdy do normalnego funkcjonowania rodziny nie wystarczy przemieszczenie się jej członków powszechnie dostępnymi środkami komunikacji - wówczas mamy prawo domagać się pokrycia kosztów wynajmu samochodu. Pamiętajmy aby był to samochód mniej więcej tej klasy co nasz oraz by koszt wynajmu nie odbiegał od średniej ceny za ta usługę na danym terenie, nadto musi być on udokumentowany np. fakturą, umową użyczenia itd.

Jak postępować gdy zakład ubezpieczeń odmawia w całości wypłaty odszkodowania twierdząc, że zdarzenie przez nas opisane nie mogło mieć miejsca, albo kwestionuje wysokość należnego odszkodowania?

Przede wszystkim pamiętać należy o prawie klienta do zapoznania się z wszelkimi dowodami, na podstawie których zakład ubezpieczeń zajął stanowisko w sprawie jego szkody i są to między innymi protokóły oględzin, wszelkie wyceny, kosztorysy, opinie ekspertów itd.

a) w przypadku gdy zakład ubezpieczeń oświadcza, iż w okolicznościach podanych przez uczestników zdarzenia nie mogło dojść do tego typu uszkodzeń pojazdu (pojazdów) powinniśmy zażądać przywołania niezależnego rzeczoznawcy z dziedziny techniki samochodowej i ruchu drogowego. Czynimy tak zarówno wtedy gdy zakład ubezpieczeń tego nie uczynił, lub gdy ekspertyza na którą się ubezpieczyciel się powołuje jest naszym zdaniem błędna. Możemy też zawsze sami zlecić wybranemu przez nas rzeczoznawcy wykonanie ekspertyzy mającej na celu ustalenie przebiegu wypadku i zakresu szkód powstałych w jego wyniku. Jeżeli mimo przywołania ekspertów spór nie został rozstrzygnięty - pozostaje poszkodowanemu wezwać na drogę sądową zakład ubezpieczeń;

b) w sytuacji gdy zakład ubezpieczeń zaniża wysokość odszkodowania twierdząc, iż zakres uszkodzeń był mniejszy niż to zgłaszaliśmy, powinniśmy posiłkować się dokumentacją sporządzoną przez warsztat naprawczy, a jeśli nadal występują wątpliwości co do zakresu uszkodzeń pojazdu trzeba zażądać przywołania przez zakład ubezpieczeń eksperta (rzeczoznawcy) z dziedziny techniki samochodowej i ruchu drogowego. Jeśli zakład ubezpieczeń nie wyraża zgody na powołanie eksperta, możemy to zrobić sami i w przypadku potwierdzenia naszych racji do należnego odszkodowania doliczyć koszt usługi eksperta do należnego odszkodowania;

c) w sytuacji gdy spór dotyczy: wyceny wartości rynkowej pojazdu bądź kosztów robocizny lub części zamiennych, albo innych ustaleń faktycznych i gdy po przedstawieniu nam zgromadzonych dowodów nadal nie zgadzamy się ze stanowiskiem zakładu ubezpieczeń, wówczas powinniśmy żądać przywołania rzeczoznawcy lub też samemu go powołać. Gdy działania te nie doprowadzą do satysfakcjonującego nas rozstrzygnięcia, a dysponujemy dokumentami dowodzącymi naszych racji - pozostaje droga sądowa,

d) w sytuacji gdy zakład ubezpieczeń mimo przedłożonej przez nas faktury za usługę holowania wypłaca nam tylko część kwoty, twierdząc iż koszt usługi został zawyżony, powinniśmy zbadać jak na naszym terenie kształtują się ceny za tego rodzaju usługi. Jeżeli rzeczywiście "nasz holownik" zawyżył cenę usługi wówczas zakład ubezpieczeń miał prawo wypłacić kwotę, odpowiadającą średniej cenie tego typu usług;

Czy umowa obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów traci swą ważność w związku z nieopłaceniem kolejnej np. II raty składki?

Nie opłacenie pełnej kwoty ustalonej składki nie powoduje wygaśnięcia ww. umowy ubezpieczenia. Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. regulująca warunki tego ubezpieczenia w art. 28 ust. 2 wyraźnie wskazuje jakie skutki niesie za sobą np. nieopłacenie raty składki, a mianowicie pomimo braku pisemnego powiadomienia zawarcie kolejnej umowy nie następuje, jeżeli nie została opłacona w całości określona w umowie składka za mijający okres 12 miesięcy.

Czyli jedynym następstwem niepełnego opłacenia składki jest to, iż po upływie okresu zawartego w umowie nie wystąpi tzw. automatyczne jej odnowienie na kolejne 12 miesięcy i odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń kończy się z upływem 12 miesięcy, za które przypadała niezapłacona w całości składka. Bezprawne jest zatem zamieszczanie przez niektóre zakłady ubezpieczeń na drukach polis - które są dowodem na posiadanie ochrony ubezpieczeniowej przez cały okres wymieniony w umowie - klauzul o treści: "Po dniu (i tu wpisana jest data płatności raty składki ) polisa jest ważna po okazaniu dowodu wpłaty raty składki "

To, iż zakład ubezpieczeń zawiera umowę ww. ubezpieczenia po przyjęciu od ubezpieczającego jedynie części należnej składki, a pozostałą należność rozkłada na raty - jest wyłącznie działaniem marketingowym ubezpieczyciela, który taką formą ulgi chce przyciągnąć klientów. Ewentualne kłopoty w pozyskaniu pozostałej części należnej składki - to ryzyko ubezpieczyciela. Ubezpieczający ma bowiem zagwarantowaną ochronę ubezpieczeniową na okres zapisany na polisie.

Według jakich zasad zakład ubezpieczeń powinien ustalać wysokość odszkodowania za zniszczone: odzież, obuwie, zegarek, przewożony sprzęt, bagaż, rzeczy osobistego użytku, jak też ogrodzenia posesji, znaki drogowe, drzewa itd. ?

Podobnie jak w przypadku opisanych w przedmiotowym opracowaniu szkód rzeczowych, zakład ubezpieczeń powinien wyrównać poszkodowanemu poniesione straty tak, by doprowadzić majątek poszkodowanego do stanu sprzed wypadku. Jeśli w tym celu wystarczy naprawić uszkodzoną rzecz - zakład ubezpieczeń pokrywa koszty naprawy. Jeżeli zaś zniszczenia rzeczy wystąpiły w znacznym stopniu, to znaczy iż nie nadają się do naprawy - wówczas poszkodowany ma prawo do odszkodowania, które powinno się równać wartości zniszczonej rzeczy ustalonej według cen rynkowych.

Jak postępować gdy uczestniczymy w wypadku drogowym?

Podstawowym obowiązkiem osoby uczestniczącej w wypadku jest:

- zapewnienie pomocy medycznej osobom poszkodowanym;

- zawiadomienie policji jeśli są ofiary w ludziach oraz gdy zachodzi przypuszczenie, że popełniono przestępstwo;

- podjęcie działań mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa ruchu w miejscu wypadku;

- działanie na rzecz minimalizacji rozmiarów szkody;

- zabezpieczenie mienia osób poszkodowanych;

- udzielenie informacji osobom poszkodowanym, pozwalających na personalną identyfikację uczestników wypadku oraz ustalenie zakładu ubezpieczeń sprawcy szkody.

Dostarczenie do zakładu ubezpieczeń dowodów dotyczących wypadku ciąży zarówno na sprawcy szkody (kierujący; posiadacz pojazdu) jak i na osobie zgłaszającej roszczenie odszkodowawcze (poszkodowany).

Bardzo ważne dla przebiegu całej procedury odszkodowawczej jest staranne zgromadzenie dowodów na miejscu wypadku. Leży to szczególnie w interesie osoby poszkodowanej. Dlatego też osoba zgłaszająca roszczenie odszkodowawcze, w szczególności powinna zadbać o :

1) odpowiednio sformułowane oświadczenie sprawcy szkody tzn. zawierające:

- dane personalne kierującego pojazdem, a jeśli nie jest on jednocześnie posiadaczem to także dane posiadacza tj. imię i nazwisko, adres zamieszkania, numer dowodu osobistego, nr PESEL, prawo jazdy numer , numer dowodu rejestracyjnego;

- obszerny opis okoliczności zdarzenia;

- możliwy do ustalenia na miejscu zdarzenia wykaz uszkodzeń pojazdów uczestniczących w wypadku;

- szkic sytuacyjny zdarzenia;

2) spisanie danych ewentualnych świadków zdarzenia, a najlepiej spowodować by złożyli swe podpisy na oświadczeniu sprawcy szkody;

3) bardzo pomocne lecz w praktyce nie zawsze realne jest wykonanie zdjęć pojazdów bezpośrednio po wypadku, kiedy stały po zatrzymaniu się - zanim zostaną przemieszczone w inne miejsce.

W przypadku gdy osoba, którą wskazujemy jako sprawcę szkody nie zgadza się z naszym stanowiskiem, albo gdy odmawia lub utrudnia nam zebranie niezbędnych dowodów w sprawie wypadku - należy wezwać policję.

Dyrektor w BRU Krystyna Krawczyk

b. szkoda osobowa Jak się oblicza zadośćuczynienie - co należy brać pod uwagę?

Przy określaniu zadośćuczynienia, kierując się praktyką Sądu Najwyższego należy uwzględnić wszystkie elementy krzywdy łącznie z tymi, które mogą ujawnić się w przyszłości. Przy ustalaniu zadośćuczynienia winno się brać pod uwagę takie elementy jak stopień trwałego uszczerbku na zdrowiu poszkodowanego, długotrwałość choroby, cierpień, leczenia, rehabilitacji, wiek i płeć poszkodowanego, jego widoki i możliwości w przyszłości a także aktualną stopę życiową społeczeństwa na terenie w którym zamieszkuje poszkodowany. Ustalanie zadośćuczynienia nie może być mechanicznym obliczaniem - musi być każdorazowo rozpatrywane w sposób indywidualny z uwzględnieniem różnorakich czynników. Niestety praktyka likwidacyjna zakładów odbiega czasami w sposób rażący od nakreślonego sposobu ustalenia zadośćuczynienia przez orzecznictwo ograniczając się wyłącznie do bazowania na stopniu trwałego uszczerbku na zdrowiu poszkodowanego mnożonego przez określoną kwotę z pominięciem innych wskazanych przez orzecznictwo czynników.

Podczas wypadku drogowego połamałem kończyny, znajdowałem się w szpitalu przez 8 miesięcy a potem poddawałem się rehabilitacji przez 1,5 roku zanim odzyskałem względną sprawność. Czy w takiej sytuacji służy mi zadośćuczynienie ? Dodam, iż kierowca pojazdu, z którym się zderzyłem został uznany przez sąd winnym wypadku.

Poszkodowanemu w wypadku, służy zadośćuczynienie za doznaną krzywdę - przez którą należy rozumieć cierpienie i ból jak też inne dolegliwości w tym również natury psychicznej (wszelkiego rodzaju ujemne odczucia zarówno fizyczne jak i psychiczne) przykładowo można wymienić: odtrącenie, zeszpecenie, niemożność wykonywania pracy, osamotnienie, niemożność posiadania dzieci, niemożność uprawiania sportu etc. Zadośćuczynienie ma na celu złagodzenie wszelkich cierpień poszkodowanego zarówno tych, które już poszkodowany odczuł jak i tych, które mogą pojawić się w przyszłości. Zadośćuczynienie ma charakter całościowy co oznacza, iż jego zadaniem jest objęcie całości zaistniałej krzywdy.

W dwa lata po otrzymaniu z zakładu ubezpieczeń zadośćuczynienia za doznaną krzywdę ujawniła się u mnie padaczka pourazowa, na którą wcześniej nie cierpiałem. Mój lekarz stwierdził, iż jest ona wynikiem wypadku drogowego - za skutki którego otrzymałem zadośćuczynienie. Czy w związku z ujawnieniem się nowego schorzenia służy mi dodatkowo zadośćuczynienie?

W przypadku ujawnienia się nowej krzywdy ( w tym wypadku padaczki pourazowej) o której w czasie ustalenia zadośćuczynienia nie było wiadomo zakład ubezpieczeń powinien przyznać odpowiednią dodatkową sumę tytułem zadośćuczynienia z tytułu nowej krzywdy jaką niewątpliwie jest wystąpienie w/w schorzenia.

Czy zadośćuczynienie może być wypłacane w formie renty tzn. świadczenia okresowego np. raz na miesiąc czy raz na kwartał określona kwotę?

Zadośćuczynienie jest świadczeniem jednorazowym tzn. nie ulega podziałom i nie może być wypłacane w formie świadczeń rentowych czy też okresowych. Oczywiście w praktyce mogą wystąpić sytuacje gdy zadośćuczynienie wypłacone jest w dwóch częściach np. z uwagi na ujawnienie się nowej krzywdy lub też na skutek uwzględnienia przez zakład odwołania po którym następuje dopłata do wcześniej wypłaconej kwoty.

Czy zadośćuczynienia z jakichkolwiek przyczyn może być obniżone?

Zadośćuczynienie obniża się w przypadku przyczynienia się do powstania szkody bądź powiększenia jej rozmiarów przez poszkodowanego. Do instytucji zadośćuczynienia stosuje się przepisy ogólne a między innymi art. 362 k.c. (przyczynienie) Dopuszczalne jest ono w sytuacji gdy ktoś przyczynił się do powstania szkody lub do zwiększenia jej rozmiarów. Orzecznictwo do tego przepisu jednoznacznie stwierdza, iż stosownie do okoliczności a zwłaszcza do stopnia winy obu stron stosuje się instytucję przyczynienia. Doskonałym przykładem tego typu zachowań może tutaj być - spożywanie wraz z kierowcą alkoholu, nagłe i niespodziewane wtargnięcie pod koła, czy też brak zapięcia pasów - a okoliczności te miały wpływ negatywny na rozmiar doznanych przez poszkodowanych obrażeń.

Miałem szkodę, zostało mi wypłacone odszkodowanie pomniejszone o stopień przyczynienia - co to takiego przyczynienia i jak się je ocenia?

Przyczynienie się poszkodowanego do szkody reguluje przepis art. 362 k.c., który w praktyce wywołuje wiele kontrowersji w orzecznictwie sądowym.

W każdym jednak razie można stwierdzić że:

- Przyczynienie się poszkodowanego powinno być rozpatrywane pod kątem widzenia związku przyczynowego między zachowaniem się poszkodowanego, a powstaniem szkody,

- Przyczynienie się poszkodowanego obejmuje, zgodnie ze znaczeniem tego wyrazu, zarówno zawinione jak i niezawinione zachowanie się poszkodowanego

Postępowanie poszkodowanego musi być oceniane głównie pod kątem widzenia zawinienia poszkodowanego, co wynika z faktu, że zasada winy jest zasadą naczelną przepisów odszkodowawczych..

Zmniejszenie odszkodowania w wyjątkowych przypadkach nie zawinionego przyczynienia się będzie uzasadnione w razie odpowiedzialności ukształtowanej na zasadzie ryzyka.

Art. 362 k.c. o przyczynieniu się poszkodowanego ma zastosowanie do wszystkich roszczeń z tytułu czynów niedozwolonych, niezależnie od tego, na jakiej zasadzie ukształtowana jest odpowiedzialność za szkodę doznaną przez poszkodowanego.

Przyczynienie stosuje się wyłącznie przy ubezpieczeniach OC. Przy ubezpieczeniach mienia np. Autocasco przyczynienia nie stosuje się na co wskazuje orzecznictwo. Negatywne zachowanie poszkodowanego, które miało wpływ na powstanie lub rozmiar szkody, może być analizowane przez pryzmat warunków na jakich ubezpieczenie zostało zawarte. Prócz tego swoistą furtkę zawiera art. 816 k.c. stanowiący o stosownym obniżeniu świadczenia z umowy ubezpieczenia.

Przyczynienie - przegląd orzecznictwa

Art. 362 k.c. Jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron.

Problematyka związana z przyczynieniem

Orzecznictwo

Brak umiejętności wyprowadzenia samochodu z poślizgu nie stanowi o tym, iż kierowca przyczynił się do powstania szkody.

Wyrok S.N. z dnia 12.01.1976 II CR 690/75

Sam fakt, iż pieszy w chwili najechania go przez samochód był w stanie nietrzeźwym nie stanowi, że przyczynił się on do powstania szkody (konieczne jest udowodnienie, iż nietrzeźwość miała wpływ na powstanie wypadku lub jego rozmiar).

Wyrok S.N. z dnia 27.11.1974 II CR 647/74

Kierujący pojazdem, który jadąc po zmroku bez włączonych świateł zderzył się czołowo innym pojazdem, przyczynił się do powstania szkody

Wyrok S.N. z dnia 14.07.1983 II CR 212/83

Osoba, która decyduje się na jazdę samochodem z kierowcą będącym w stanie nietrzeźwym, przyczynia się do odniesionej szkody powstałej w wyniku wypadku komunikacyjnego, gdy nietrzeźwość kierowcy pozostaje w związku z wypadkiem (spożywanie alkoholu z takim kierowcą przed jazdą uważa się za przyczynienie się do powstania szkody).

Wyrok S.N. z dnia 02.12.1985 IV CR 412/85 Pr. Ubezp. Reasekuracja Nr 4 z 04.2001

Przyczynienie się ojca do wypadku komunikacyjnego, w którym ginie matka dziecka nie uzasadnia obniżenia odszkodowania należnego dziecku.

Wyrok S.N. z dnia 17.04.1978 II CR 90/78

Zachowanie małoletniego poszkodowanego, któremu z powodu wieku winy przypisać nie można, może stosownie do art. 362 k.c. uzasadnić zmniejszenie odszkodowania należącego od osoby odpowiedzialnej za szkodę.

Uchwała S.N. z dnia 20.09.1975 , III CZP 8/75 Pr. Ubezp. Reasekuracja Nr 4 z 04.2001

Stosowne obniżenie świadczenia z 816 k.c. - nie jest przyczynieniem ale jest z nim czasami mylone

Orzecznictwo

Oddanie szybkiego zachodniego pojazdu do prowadzenia osobie użytkującej na co dzień Fiata 126p, a więc o znacznie niższych parametrach technicznych, na dodatek w warunkach nocnych, stąd przy gorszej widoczności i nieprzystosowaniu organizmu do jazdy nocnej i to przy śliskiej, bo mokrej nawierzchni, zwiększa ryzyko zaistnienia wypadku i w świetle art. 816 k.c. uzasadnia stosowne obniżenie świadczenia, do jakiego z mocy ubezpieczenia AC zobowiązany jest ubezpieczyciel.

Wyrok S.Apel. z dnia 20.12.1994 I ACr 459/94

Siedem lat temu miałem wypadek - gdzie z winy innego kierowcy doznałem rozległych obrażeń ciała. Czy mogę z tego tytułu w obecnym czasie dochodzić roszczeń - słyszałem, że reguluje to przedawnienie. Co to jest przedawnienie roszczeń i jak długo biegnie jego okres przy umowie ubezpieczenia a jak długo przy umowie ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych?

Przedawnienie roszczeń jest instytucją prawa którą można określić w sposób potoczny jako termin w którym można skutecznie zgłaszać roszczenia o wypłatę świadczenia z umowy ubezpieczenia. Wyjątkiem od powyższej reguły jest sytuacja w której podmiot przeciw któremu roszczenie przysługuje, zrzeka się korzystania z przedawnienia. Należy pamiętać, iż zgodnie z zapisem art. 117 k.p.c. sąd nie uwzględnia upływu przedawniania z urzędu - strona która chce się zwolnić z odpowiedzialności w związku z przedawnieniem musi w postępowaniu taki zarzut podnieść

Generalną zasada przedawnienia roszczeń uregulowana jest w art. 819 § 1 k.c., który stanowi że roszczenie z umowy ubezpieczenia przedawniają się z upływem lat trzech przy czym bieg terminu przedawnienia roszczeń o świadczenie do zakładu ubezpieczeń rozpoczyna się w dniu, w którym nastąpiło zdarzenie objęte ubezpieczeniem zgodnie z art. 819 § 2 k.c..

Wyjątek od generalnej zasady trzyletniego okresu przedawnienia są roszczenia z umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Zgodnie z brzmieniem art. 819 § 3 k.c. termin roszczeń poszkodowanego wobec zakładu ubezpieczeń o odszkodowanie lub zadośćuczynienie przedawnia się z upływem okresu przewidzianego dla tego roszczenia w przepisach o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym (deliktem) lub niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania (kontraktem)

Zgodnie z brzmieniem art. 442 § 1 k.c. roszczenia z tytułu czynów niedozwolonych przedawniają się po upływie 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia nie później jednak niż 10 lat od dnia w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Przez pojęcie zdarzenia wyrządzającego szkodę należy rozumieć takie w którym ustaje działanie lub zaniechanie osoby ponoszącej odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę

Zdarzają się sytuacje w których roszczenia z umowy ubezpieczenia OC mogą mieć również podstawy w zbrodni lub występku. W takim wypadku roszczenia o naprawienie szkody ulegają przedawnieniu po upływie lat 10 bez względu na fakt wiedzy poszkodowanego co do faktu zaistnienia szkody jak i osoby za nią odpowiedzialnej. Przepis art. 442 ma zastosowanie do przedawnienia roszczeń z umowy ubezpieczenia OC posiadacza pojazdu mechanicznego.

W wypadku roszczeń z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania zastosowanie znajduje przepis art. 118 k.c. który stanowi iż "termin przedawnienia roszczeń wynosi lat dziesięć a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej trzy lata chyba że przepis szczególny stanowi inaczej". Przykładem takich przepisów szczególnych mogą być np. przepisy art. 851 k.c. czy też 792 i nast. k.c. Natomiast jeżeli żaden przepis szczególny nie przewiduje określonego terminu przedawnienia roszczeń zastosowanie znajdzie jak wyżej wskazano norma ogólna określona w art. 118 k.c.

Miałem wypadek, w którym winnych zostało uznanych dwóch kierowców ubezpieczonych w zakresie OC w dwóch różnych zakładach ubezpieczeń - gdzie najlepiej się zwrócić o odszkodowanie?

Na pytanie to odpowiedź daje przewidziana kodeksem cywilnym instytucja solidarności dłużników. Solidarność zobowiązań dłużników ma na celu ułatwienie dochodzenia należności przez poszkodowanego. Należności powstać mogą bądź ze stosunków umownych ( ex conractu ), bądź z czynów niedozwolonych ( ex delicto ). Istotę zobowiązania solidarnego dłużników (dłużnikami w szkodach OC są współsprawcy szkód) wyjaśnia art. 336 k.c. Z przepisu tego wynika, że warunkiem przyjęcia odpowiedzialności solidarnej jest wyrządzenie jednej szkody przez kilka osób - współsprawstwo . Pomiędzy działaniem lub zaniechaniem tych osób musi zachodzić ścisły związek przyczynowy .

Rozłożenie długu na poszczególnych dłużników solidarnych jest stosunkowo łatwe w stosunkach umownych (kontraktach), tzn. w przypadkach gdy wzajemny stosunek dłużników powstaje z umowy. Sytuację taką reguluje przepis art. 376 k.c.

Znacznie trudniejszy jest podział długu - zobowiązania, którego przyczyną jest czyn niedozwolony (delikt), który wynika z ustawy, a wzajemny stosunek między dłużnikami może w ogóle nie zachodzić. Zastosowanie w tym przypadku znajdzie art. 441 k.c.

Na tle przepisów odnośnie odpowiedzialności solidarnej często występuje problem, który z zakładów ubezpieczeń współsprawców ma spełnić świadczenie odszkodowawcze. Należy tutaj podkreślić, iż każdy z zobowiązanych solidarnie ma obowiązek spełnić świadczenie i to w pełnej wysokości, nie może twierdzić, iż skoro jest odpowiedzialny w połowie to spełni świadczenie w połowie. Istotą zobowiązania solidarnego jest obowiązek spełnienia świadczenia w całości przez każdego z zobowiązanych solidarnie. Wobec powyższego należy uznać, iż zakład ubezpieczeń odpowiadający za jednego z współsprawców winien spełnić świadczenie w całości, a dopiero potem we własnym zakresie (poza poszkodowanym) dochodzić swoich roszczeń od innych współsprawców i ich zakładów ubezpieczeń.

Orzecznictwo sądowe - dlaczego jest tak ważne przy ubezpieczeniu OC?

Do właściwej oceny szkód z ubezpieczeń OC nieodzowna jest znajomość bieżącego orzecznictwa sądowego, a zwłaszcza orzeczeń Sądu Najwyższego. Wiele bowiem niejasności w przepisach, jakie nasuwają się przy ich praktycznym stosowaniu, jest wyjaśnienia w orzeczeniach S.N.. Orzeczenia S.N. częstokroć posiadają walor precedensu i są ponadto wiążące przy orzekaniu w sprawach rozpatrywanych przez niższe instancje. Orzeczenia S.N. wydawane w formie uchwał połączonych izb lub całej izby oraz niektóre uchwały składu siedmiu sędziów są wpisywane do księgi zasad prawnych (art. 18 ustawy o Sądzie Najwyższym z 20 września 1984 r. (Dz. U. nr 45 poz. 241 z późn. zm.) i stają się obowiązującą wykładnią przepisów prawnych. W zakresie spraw o odszkodowanie orzeczenia S.N. dotyczą zarówno zasadności roszczeń jak i ich wysokości. Ważne są zwłaszcza orzeczenia na temat zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną przez poszkodowanego krzywdę (art. 445 k.c.), stosownego odszkodowania dla osób pozostałych po poszkodowanych, którzy ulegali wypadkom śmiertelnym (art. 446 k.c.) oraz na temat rent. Dlatego też śledzenie orzecznictwa sądów powszechnych a w szczególności S.N. pozwala na odpowiednie rozeznanie w tych kwestiach.

Ukradziono mi samochód, złodziej jadąc moim pojazdem wyrządził szkodę - czy z tego powodu utracę zniżki w ubezpieczeniu OC posiadacza pojazdu mechanicznego?

Zakład ubezpieczeń w takiej sytuacji nie może stosować zwyżki a powinien uwzględnić przysługujące ubezpieczającemu zniżki w składce. Wynika to z § 42 ust. 4 Rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych który stanowi, iż przy ustalaniu bezszkodowego lub szkodowego przebiegu ubezpieczenia OC nie uwzględnia się wypłaconego przez zakład ubezpieczeń odszkodowania z tytułu ubezpieczenia OC za szkodę będącą następstwem wypadku spowodowanego przez kierującego, który wszedł w posiadanie pojazdu wskutek popełnienia przestępstwa.

W jakim terminie powinienem otrzymać odszkodowanie z ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych?

Termin wypłaty odszkodowania przez zakład ubezpieczeń to 30 dni od dnia w którym została zgłoszona szkoda lub 14 dni od wyjaśnienia okoliczności koniecznych do ustalenia odpowiedzialności zakładu lub wysokości odszkodowania. Należy jednakże pamiętać, że bezsporną część odszkodowania zakład ubezpieczeń wypłaca w terminie 30 dni od dnia zgłoszenia. Niestety możliwość wydłużania procesu likwidacji szkody ponad 30 dniowy termin jest bardzo często nadużywana przez zakłady ubezpieczeń, które tłumaczą się koniecznością uzyskania rozmaitej dokumentacji, niewypłacając poszkodowanemu odszkodowania ani jego bezspornej części. Mogą się zdarzyć wypadki, iż postępowanie w zakładzie rzeczywiście przedłuża się w sposób uzasadniony co zakład powinien wskazać poszkodowanemu poprzez umożliwienie wglądu w akta i zapoznanie poszkodowanego z wykonanymi czynnościami likwidacyjnymi. Należy zwrócić wówczas uwagę jakich czynności i w jakim czasie dokonał zakład - czy kierował się należytą starannością w swoim postępowaniu czy też z niewielką dbałością prowadzi likwidację. Wobec stwierdzenia jakichkolwiek zaniedbań w tym zakresie można skutecznie domagać się odsetek z tytułu zwłoki w wypłacie odszkodowania lub jego bezspornej części. Podstawą do domagania się terminowej realizacji obowiązku odszkodowawczego zawiera § 32 Rozporządzenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych.

Zdarza się również, że zakład wstrzymuje wypłatę odszkodowania do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez prokuratora lub sąd karny. Takie działanie pozostaje w sprzeczności z literą prawa - zakład ubezpieczeń nie może oczekiwać na wyjaśnienia w/w organów jest zobowiązany do terminowej likwidacji szkody z całym zaangażowaniem całego swojego aparatu. Jeżeli zakład ubezpieczeń wstrzymuje wypłatę odszkodowania powołując się na oczekiwanie na ustalenia prokuratury lub sądu karnego narusza w ewidentny sposób prawo co skutkuje po stronie poszkodowanego możliwością domagania się odsetek z tytułu zwłoki.

W tym miejscu należy zaznaczyć, że w niektórych bardzo zawiłych czy też kwestyjnych sprawach, może się zdarzyć, że oczekiwanie na rozstrzygnięcie prokuratury lub sądu karnego jest konieczne do ustalenia istotnych okoliczności odnośnie odpowiedzialności zakładu czy też wysokości odszkodowania. Takie działanie zakładu, oczywiście pod warunkiem należycie i terminowo prowadzonej likwidacji nie stanowi naruszenia prawa i nie prowadzi do zwłoki w wypłacie odszkodowania.

Aleksander Daszewski, Krystyna Krawczyk

(źródło: Urząd Rzecznika Ubezpieczonych )